Pomoc publiczna w trakcie pandemii

Magdalena Zawadzka, partner Crido Adrian Stępień, senior manager Crido

Adrian Stępień, senior manager Crido

Foto: materiały prasowe

Jakie fundusze pomocowe są obecnie dostępne dla polskich firm?

Pomoc udzielona przedsiębiorcom na pokrycie strat wynikających z epidemii Covid-19 oraz wprowadzonych w związku z nią ograniczeń miała bardzo zróżnicowany charakter i obejmowała m.in. subwencje udzielane przez PFR w ramach tarczy finansowej 1.0 i 2.0 oraz dla dużych firm, jak również dotacje na kapitał obrotowy przyznawane przez PARP i instytucje lokalne. W ramach wsparcia udzielanego na podstawie tzw. specustawy antycovidowej przyznawano również m.in. świadczenia postojowe, świadczenia na dofinansowanie wynagrodzeń pracowników oraz zwolnienia ze składek ZUS. Nabór wniosków w znacznej części z tych programów został już zakończony, ale w przypadku niektórych instrumentów nadal można starać się o uzyskanie wsparcia – w szczególności warto wskazać na świadczenia postojowe. Mimo że większość przedsiębiorców, którzy byli uprawnieni do tych form wsparcia już najprawdopodobniej z nich skorzystała, warto pamiętać, że taka możliwość, nawet w odniesieniu do niektórych programów funkcjonujących już dłuższy czas, ciągle istnieje.

Aktualnie są rozpoczynane także nowe programy, z tym że są one co do zasady kierowane do wybranych grup branżowych. W czerwcu zakończono nabór wniosków w ramach tzw. tarczy branżowej, przyznającej pomoc w szczególności podmiotom prowadzącym działalność w zakresie sprzedaży, transportu, turystyki, fryzjerstwa i usług kosmetycznych. Natomiast od 23 lipca br. na podstawie kolejnej nowelizacji tarczy antykryzysowej otwarto nabór wniosków, który potrwa do 30 września br. Tym razem poprzez wprowadzenie kryteriów (obok innych) przedmiotu działalności ograniczono zakres beneficjentów do dwóch grup. Pierwsza z nich to przedsiębiorcy, którzy prowadzą generalnie sprzedaż w ramach sklepików szkolnych (rodzaj przeważającej działalności oznaczyli kodem PKD 47.11.Z lub 47.19.Z). Druga grupa to piloci wycieczek i przewodnicy turystyczni świadczący usługi na rzecz muzeów, których działalność oznaczona była kodem PKD 79.90.A.

W ramach tego programu przedsiębiorcy prowadzący ww. sprzedaż mogą uzyskać dofinansowanie do wynagrodzeń pracowników ze środków FGŚP, świadczeń postojowych, dotacji na pokrycie bieżących kosztów działalności oraz zwolnienia z opłacania składek ZUS. Natomiast dla pilotów wycieczek i przewodników turystycznych przewidziane zostało zwolnienie ze składek ZUS. Wysokość możliwego wsparcia uzależniona jest przede wszystkim od poziomu spadku przychodów oraz od tego, czy beneficjent korzystał już wcześniej z innych instrumentów pomocowych.

Obecnie nadal możliwe jest też wnioskowanie do organów podatkowych o ulgę w spłacie zobowiązań podatkowych (np. odroczenie terminu płatności, rozłożenie na raty) na podstawie ordynacji podatkowej. Organ podatkowy poprzez uwzględnienie ważnego interesu podatnika oraz interesu publicznego rozpatruje wówczas każdą sprawę indywidualnie. Na zbliżonych zasadach możliwe jest też wnioskowanie do ZUS i PFRON o przyznanie ulg w spłacie świadczeń odprowadzanych do tych instytucji. Jeżeli wniosek podatnika zostanie zaakceptowany, nie będzie on zobowiązany do zapłaty żadnych odsetek mimo przesunięcia terminów płatności podatków.

Powyższe rozwiązania były lub są dostępne, aby pomóc przedsiębiorcom w okresie ograniczenia ich działalności spowodowanego trwającą pandemią. Wiele z tych instrumentów musiało być wcześniej jako instrumenty pomocy publicznej poprzedzonych notyfikacją przez KE, która działała w tym zakresie w wyjątkowo szybkim trybie. Bardzo szybko też, ponieważ w grudniu 2020 r. przywódcy poszczególnych krajów członkowskich podjęli decyzję o konieczności utworzenia, oprócz uchwalenia siedmioletniego budżetu UE na lata 2021–2027, specjalnego funduszu Next Generation EU, w ramach którego zdecydowano m.in. o zwiększeniu środków dla poszczególnych krajów członkowskich na aktualne programy operacyjne z poprzedniej perspektywy finansowej 2014–2020 (React EU) oraz o utworzeniu funduszu na kolejne lata na rzecz odbudowy gospodarki europejskiej po pandemii oraz zbudowania jej odporności na kolejne kryzysy tego typu. W ramach instrumentu szybkiego reagowania React EU w Polsce finansowany jest m.in. instrument „bonów na cyfryzację" dla małych i średnich przedsiębiorstw wdrażany obecnie przez PARP. Na kolejne lata z nowego funduszu odbudowy i odporności Polsce przypada 24 mld EUR w formie bezzwrotnej oraz możliwość dodatkowych 34 mld EUR w formie pożyczkowej. Krajowy Plan Odbudowy, czyli dokument regulujący kierunki wydatkowania tych środków przez polski rząd, jest obecnie przedmiotem oceny przez Komisję Europejską. Wedle jego założeń środki mają być skierowane między innymi na wsparcie przedsiębiorstw, w tym projektów inwestycyjnych związanych z osiągnięciem celów neutralności klimatycznej, projekty związane z cyfryzacją i automatyzacją procesów czy projekty przedsiębiorstw z branż dotkniętych kryzysem (m.in. HoReCa). Jednocześnie od 2022 r. powinny zostać uruchomione instrumenty wsparcia realizowane w ramach programów operacyjnych finansowanych z „regularnego" budżetu UE na lata 2021–2027, którego Polska jest największym beneficjentem i z którego otrzyma środki w ramach m.in. Funduszu Spójności (infrastruktura) czy Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, z którego w ramach programu Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki (FENG) zakłada się 8 mld EUR przeznaczyć na wsparcie działalności B+R oraz innowacji w przedsiębiorstwach. Tu m.in. środki na wsparcie innowacyjności przedsiębiorstw. Wsparcie na projekty środowiskowe, np. inwestycje w odnawialne źródła energii, dostępne będzie w ramach programu operacyjnego Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat i Środowisko (FEnIKS). Specjalny program ma zostać utworzony także dla regionów objętych skutkami transformacji energetycznej, w którym przedsiębiorcy z terenów górniczych będą mogli liczyć na wsparcie dotyczące dywersyfikacji ich działalności.

Czy firmy, które skorzystały z pomocy publicznej, są narażone na większe kontrole z ZUS i fiskusa?

Firmy, które skorzystały z pomocy publicznej, mogą być narażone na większe kontrole ZUS i urzędów skarbowych z kilku powodów.

Po pierwsze, wzmożone kontrole wynikać mogą z tego, że niektóre formy wsparcia przedsiębiorców (np. zwolnienie ze składek ZUS, odroczenie terminu płatności podatków, rozłożenie ich na raty) przyznawane są bezpośrednio przez te instytucje. Zatem wydanie w tym zakresie rozstrzygnięcia w przypadku niektórych przedsiębiorców może rodzić potrzebę dodatkowej weryfikacji, także następczej, już po przyznaniu pomocy.

Ponadto w przypadku niektórych instrumentów zaangażowanie tych instytucji wynika ze sposobu weryfikacji spełnienia warunków skorzystania z pomocy. Przykładowo sposób weryfikacji wysokości spadku obrotów oraz utrzymania poziomu zatrudnienia w przypadku tarczy finansowej PFR 1.0 oraz 2.0 zakłada weryfikację tych kryteriów przy wykorzystaniu baz danych administracji skarbowej (KAS) i ZUS. Jeżeli informacje te w istotny sposób odbiegać będą od tych wskazanych przez beneficjenta, może skutkować to dodatkową weryfikacją zarówno przez PFR, jak i ZUS czy urzędy skarbowe.

W przypadku niektórych instrumentów ZUS oraz KAS uprawnione są też do współpracy z instytucjami organizującymi udzielanie pomocy m.in. w zakresie kontroli prawidłowości wydatkowania przyznanych środków. Przykładowo, z regulaminu Tarczy Finansowej PFR 1.0 wprost wynika, że PFR w zakresie prowadzonego monitoringu udzielania finansowania i jego obsługi, zwłaszcza w zakresie przeciwdziałania nadużyciom, współpracować może z partnerami programu, którymi są m.in. ZUS, MF oraz KAS.

Kontrole ze strony KAS mogą mieć też związek z weryfikacją ujęcia wsparcia oraz jego wydatkowania w księgach. Przykładowo, mimo że subwencje uzyskane z tarcz finansowych PFR 1.0 i 2.0. są zwolnione z PIT i CIT, to różne sposoby wydatkowania uzyskanych z nich środków mogą rodzić odmienne skutki na gruncie prawa podatkowego. Biorąc pod uwagę skalę pomocy w związku z Covid-19 istnieje prawdopodobieństwo, że kontrole obejmujące także te zagadnienia mogą być istotnym elementem działań KAS w najbliższym okresie.

Abstrahując od wskazanych powyżej kontroli ZUS i organów podatkowych, beneficjenci są generalnie mocno narażeni na różnego rodzaju postępowania weryfikacyjne, co jest związane z faktem występowania i wykrywania licznych nieprawidłowości przy pozyskiwaniu środków. Właściwe organy są więc świadome tego, że w omawianym zakresie istnieją obszary, które mogą się okazać polem do przeprowadzenia skutecznych kontroli. W szczególności należy wskazać na nieprawidłowości w postaci niewłaściwej oceny statusu wielkości firmy (np. statusu MŚP albo dużej firmy ze względu na powiązania kapitałowe lub osobowe), kumulacji różnych form wsparcia i związanego z tym przekroczenia maksymalnych limitów pomocy, a także w obszarze innych kwestii wyłączających możliwość otrzymania wsparcia (takich jak np. trudna sytuacja finansowa podmiotu).

Czy są planowane transze kolejnej pomocy w przypadku kolejnych fal pandemii jesienią?

Z dotychczasowych wypowiedzi przedstawicieli instytucji odpowiadających za przyznawania pomocy nie wynika, aby obecnie podejmowane były zaawansowane prace w celu organizacji rozdysponowania kolejnych transz pomocy na wypadek następnej fali epidemii. Reakcja w tym zakresie może być więc podejmowana na bieżąco, w zależności od poziomu rozwoju epidemii i wprowadzania ewentualnych ograniczeń.

Nie ulega wątpliwości, że instytucje organizujące proces przyznawania pomocy posiadają już w tym zakresie doświadczenie i dysponują odpowiednią infrastrukturą techniczną. Przypuszczać można zatem, że w przypadku realizacji najbardziej pesymistycznego scenariusza reakcja na ewentualne zaostrzenie restrykcji i wynikających z nich ograniczeń powinna nastąpić dużo sprawniej, niż odbyło się to w przypadku poprzednich fal epidemii.

Sprawniejsze zorganizowanie przyznania ewentualnej kolejnej transzy pomocy powinno być również możliwe ze względu na zwiększenie obowiązujących limitów pomocy publicznej. KE decyzją z 16 marca 2021 r. zwiększyła część limitów przyznawanej w związku z Covid-19 pomocy publicznej i wydłużyła okres obowiązywania niektórych programów. Powinno to pozwolić krajowym instytucjom na szybsze zorganizowanie kolejnego naboru wniosków w ramach niektórych instrumentów, a po stronie beneficjentów daje to możliwość skorzystania z kolejnego wsparcia, nawet w przypadku wykorzystania wcześniejszych limitów.

Dodatkowo do końca roku powinny zamknąć się negocjacje zarówno umowy partnerstwa i programów operacyjnych na nową perspektywę finansową 2021–2027, jak i negocjacje Krajowego Planu Odbudowy. Uruchomienie olbrzymiego strumienia funduszy na inwestycje zarówno publiczne, jak i prywatne w kolejnych latach będzie sprzyjać gospodarce. Fundusze przyznane Polsce to dla przedsiębiorstw szansa na szybszą realizację celów neutralności klimatycznej oraz na transformację cyfrową i głównie pod tym kątem warto myśleć o przyszłości.