Czy tzw. polski SAFE 0 proc. jest zgodny z Konstytucją? Uderzenie w artykuł 220

W najbliższych dniach prezes NBP Adam Glapiński ma przedstawić szczegóły „SAFE 0 proc.” Eksperci alarmują: plan prezydenta Nawrockiego niesie ze sobą nie tylko ryzyko inflacyjne. Uderzy też w wiarygodność NBP i stworzy niebezpieczny precedens.

Z tego artykułu dowiesz się:

• Jakie są podstawowe założenia propozycji „polski SAFE 0 proc.”?
• W jaki sposób propozycja odnosi się do artykułu 220 Konstytucji?
• Jaka jest ekspercka interpretacja artykułu 220 Konstytucji RP?
• Jakie są potencjalne ekonomiczne konsekwencje finansowania przez bank centralny?

Z nieoficjalnych doniesień wynika, że w środę prezes NBP Adam Glapiński przedstawi publicznie rozwiązania dotyczące „polskiego SAFE 0 proc.”. Poinformowano o nim kilka dni temu po spotkaniu prezydenta Karola Nawrockiego i prezesa NBP. Wówczas prezydent mówił, że to rozwiązanie mogłoby wygenerować kwotę podobną do tej, którą Polska ma otrzymać w ramach unijnego programu SAFE, ale bez konieczności spłaty odsetek czy kapitału. Na razie szczegóły „SAFE 0 proc.” nie są znane, ale zasygnalizowany mechanizm budzi dużo wątpliwości – również natury prawnej.

Czy SAFE 0 proc. jest zgodny z Konstytucją?

Artykuł 220 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej dotyczy równowagi budżetowej. Czytamy w nim: „Ustawa budżetowa nie może przewidywać pokrywania deficytu budżetowego przez zaciąganie zobowiązania w centralnym banku państwa”.

Jak do tego ma się polski „SAFE 0 proc.”? O komentarz poprosiliśmy ekspertów.

– Trudno oceniać konstytucyjność propozycji, której szczegółów nie znamy. Zasadą jest, że deficyt budżetowy nie może być pokrywany przez zaciąganie zobowiązań w NBP. Wynika to z przywoływanego w dyskusji o „SAFE 0 proc.” art. 220 ust. 2 Konstytucji RP. W doktrynie przyjmuje się, że przepis ten ma charakter zasady, co umożliwia jego rozszerzającą wykładnię. Dlatego – chociaż wprost dotyczy jedynie ustawy budżetowej – dopuszcza się odnoszenie go do wszystkich ustaw, a nawet działań faktycznych o takich skutkach – komentuje dr Anna Hlebicka-Józefowicz, partner i szef praktyki doradztwa regulacyjnego, legislacji i compliance w kancelarii DZP. Dodaje, że celem tego przepisu jest ochrona równowagi finansowej. Nie tylko przed nadmiernym deficytem budżetowym, a więc w obszarze polityki budżetowej, ale też w obszarze polityki monetarno-walutowej, czyli przez zapewnienie warunków do realizacji konstytucyjnych zadań NBP, który jest odpowiedzialny za wartość polskiego pieniądza (art. 227 ust. 1 Konstytucji RP).

Celem NBP jest stabilizowanie siły nabywczej złotego. Oznacza to, że nie powinien podejmować działań, których skutkiem byłoby pogłębienie inflacji, a do takich działań należy kreowanie pieniądza bez uzasadnienia ekonomicznego.

– W tym sensie finansowanie wydatków budżetowych i innych wydatków publicznych przez bank centralny jest tylko pozornie działaniem bezkosztowym. Koncepcji tej nie można też analizować w oderwaniu od konstytucyjnych mechanizmów gwarantujących zachowanie dyscypliny budżetowej. Finansowanie wydatków publicznych przez bank centralny mogłoby bowiem prowadzić do jej nadmiernego rozluźnienia, tj. zmniejszenia presji na jej utrzymanie. Po przedstawieniu szczegółów tego rozwiązania niezbędne będzie też pewnie jego przeanalizowanie pod kątem zgodności z prawem Unii Europejskiej, kwestie te są bowiem uregulowane w TFUE (Traktacie o Funkcjonowaniu UE – red.) – podsumowuje dr Anna Hlebicka-Józefowicz.

Co będzie z SAFE

Unijny program SAFE zakłada, że Polska będzie mogła skorzystać z około 44 mld euro. Według deklaracji rządu, 89 proc. środków z SAFE ma trafić do polskich firm. Prezydent ma czas na podjęcie decyzji w sprawie ustawy wdrażającej program SAFE do 20 marca. Czas pokaże, czy propozycja dotycząca „polskiego SAFE” jest sygnałem zwiastującym weto prezydenta.

O tym, że plan „SAFE 0 proc.” byłby groźnym precedensem, przekonany jest profesor Leszek Balcerowicz. Również inni ekonomiści przestrzegają, że opcje dotyczące finansowania przez bank centralny prezydenckiej propozycji niosą ze sobą ryzyko inflacyjne i ryzyko dla wiarygodności banku centralnego.