Justyna Papież Senior Associate w Olesiński i Wspólnicy, Adwokat.
Często nawet najbardziej doświadczeni menedżerowie nie zdają sobie sprawy z tego, jak formalnie powinny przebiegać te czynności, kto może być przy nich obecny, czy też jakie przedmioty mogą zostać zatrzymane w toku prowadzonych działań. Co ważne, można przygotować się na takie zdarzenie – i warto to zrobić, nawet jeśli uważamy je za bardzo hipotetyczne.
Przeszukanie
Przeszukanie jest czynnością dowodową, którą wykonuje się w celu wykrycia, zatrzymania albo przymusowego doprowadzenia osoby podejrzanej. Przeprowadza się je także po to, aby znaleźć rzeczy, które mogą stanowić dowód w sprawie lub podlegają zajęciu w postępowaniu karnym. Może zostać wykonane, gdy jest konieczne oraz gdy zdobycie dowodów nie jest możliwe w mniej dolegliwy sposób.
Przeszukać można miejsce (np. biuro/pojazd), osobę, w tym jej odzież oraz rzeczy (np. przedmioty podręczne), urządzenia zawierające dane informatyczne lub systemy informatyczne.
Przeszukania może dokonać prokurator lub na polecenie sądu bądź prokuratora – policja. Przed rozpoczęciem przeszukania powinno się okazać osobie, u której czynność ma być prowadzona – np. członkowi zarządu spółki lub innej wyznaczonej osobie (jeśli np. w przedsiębiorstwie wdrożono odpowiednią procedurę i wyznaczono konkretne osoby do kontaktu z organami ścigania) – postanowienie sądu lub prokuratora oraz zawiadomić ją o celu czynności.
Możliwe jest również dokonanie tzw. przeszukania na legitymację, co w praktyce oznacza, że może ono być przeprowadzone po okazaniu nakazu kierownika jednostki lub legitymacji służbowej. W takim przypadku osoba, u której dokonywane jest przeszukanie, może żądać do protokołu doręczenia w terminie siedmiu dni postanowienia w przedmiocie zatwierdzenia przeszukania, o czym powinna zostać pouczona. Jeżeli w tym czasie przeszukanie nie zostanie zatwierdzone, organy ścigania powinny niezwłocznie zwrócić zatrzymane przedmioty.
Przed rozpoczęciem przeszukania zazwyczaj organy ścigania okazują postanowienie o przeszukaniu (jeśli zostało wydane), z którym powinniśmy się szczegółowo zapoznać, oraz wzywają do dobrowolnego wydania poszukiwanych rzeczy. Często warto współpracować i przekazać przedmioty, o których mowa w postanowieniu – jeśli tego nie zrobimy, z pewnością nie unikniemy przeszukania.
Przy przeszukaniu może być obecna osoba, u której jest ono prowadzone (np. członek zarządu), oraz osoba wskazana, np. adwokat czy też radca prawny, o ile nie uniemożliwia to lub znacznie nie utrudnia prowadzenia czynności. Żądanie udziału adwokata w przeszukaniu powinno zostać zaprotokołowane. Do czasu jego przybycia przeszukanie nie powinno się odbywać (jeśli jednak organy ścigania zdecydują się prowadzić czynności, nie należy im tego utrudniać). W niektórych korporacjach funkcjonują procedury „alarmowe" z kontaktami do kilku prawników, z których pierwszy dostępny może szybko pojawić się na miejscu.
Jeżeli wydane lub znalezione w trakcie przeszukania dokumenty zawierają tajemnicę przedsiębiorstwa, należy oświadczyć do protokołu, że dany dokument zawiera informacje objęte taką tajemnicą. W takim przypadku prowadzący czynności powinni przekazać dokumenty bez ich odczytywania prokuratorowi lub sądowi w opieczętowanym opakowaniu.
Przeszukanie powinno zakończyć się sporządzeniem i wydaniem protokołu z przeprowadzonych czynności. Przedsiębiorca powinien również otrzymać szczegółowy spis i opis zatrzymanych rzeczy.
Zanim osoba obecna przy przeszukaniu podpisze protokół, powinna szczegółowo zweryfikować jego treść oraz upewnić się, że wszystkie wydane przedmioty zostały szczegółowo opisane. Wskazanie, że zatrzymano np. 16 laptopów jest nieprawidłowe. Konieczne jest umieszczenie w protokole marki laptopa czy też numeru konkretnego egzemplarza.
Osoba obecna przy przeszukaniu ma prawo złożyć zastrzeżenia do protokołu. Należy to zrobić zawsze wtedy, gdy np. nie ma zgodności między protokołem a zatrzymanymi przedmiotami, nastąpiły uchybienia dotyczące przeprowadzanego przeszukania, np. wyrządzono niepotrzebne szkody, przeszukanie nastąpiło o nieodpowiedniej porze (nocnej, gdy nie występował wypadek niecierpiący zwłoki) czy też zatrzymano rzeczy, które nie mają związku ze sprawą, np. dokumenty klientów, którzy nie zostali wskazani w postanowieniu o przeszukaniu. Co istotne, przeszukanie i zatrzymanie rzeczy nie powinno utrudniać / uniemożliwiać prowadzenia działalności. W przypadku zabezpieczenia np. dysków czy niezbędnych dokumentów warto domagać się możliwości ich skopiowania. Brak zgody może być podstawą zastrzeżenia do protokołu.
Na postanowienie dotyczące przeszukania i zatrzymania rzeczy, w przedmiocie dowodów rzeczowych, oraz na inne czynności, osobom, których prawa zostały naruszone, przysługuje zażalenie.
Kiedy zatrzymane rzeczy powinny zostać zwrócone? Przepisy nie przewidują konkretnych terminów, jednak powinny zostać zwrócone, gdy stają się zbędne dla postępowania karnego.
Zatrzymanie
Organy ścigania mają prawo zatrzymać osobę, jeśli istnieje uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa lub zachodzi obawa ucieczki, ukrycia się albo zatarcia śladów. Możliwe jest także zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie osoby podejrzanej, jeśli zachodzi uzasadniona obawa, że nie stawi się na wezwanie w celu przeprowadzenia czynności z jej udziałem, może w inny bezprawny sposób utrudniać postępowanie lub zachodzi potrzeba niezwłocznego zastosowania środka zapobiegawczego.
Zatrzymanego należy poinformować o przyczynach zatrzymania oraz o przysługujących mu prawach, w tym prawie do skorzystania z pomocy adwokata, możliwości złożenia bądź odmowy złożenia oświadczenia, otrzymania odpisu protokołu zatrzymania, dostępu do pierwszej pomocy medycznej, złożenia zażalenia na zatrzymanie oraz dopuszczalnym czasie trwania zatrzymania.
Na organach ścigania nie spoczywa praktycznie żaden formalny obowiązek zapewnienia pomocy w dostępie do adwokata. Często w praktyce z prawa kontaktu z adwokatem można skorzystać pod warunkiem wskazania konkretnego obrońcy – warto więc znać imię, nazwisko i mieć zapisany jego numer telefonu. Funkcjonariusze prowadzący czynności powinni poinformować o zatrzymaniu osobę najbliższą dla zatrzymanego lub inną wskazaną osobę. Ta osoba (lub każda inna) po tym, jak dowie się o zatrzymaniu, może ustanowić obrońcę dla zatrzymanego. Nawet jeśli funkcjonariusze zachęcają do złożenia zeznań/wyjaśnień bez obecności adwokata, obiecując wcześniejsze zwolnienie, należy nalegać na kontakt z adwokatem, który dopilnuje prawidłowości przeprowadzanych czynności.
Po poinformowaniu zatrzymanego o prawach należy go wysłuchać, czyli umożliwić mu złożenie wniosków lub oświadczeń, które mogą przemawiać za jego zwolnieniem lub też wynikają ze stanu zdrowia (np. oświadczenie o przyjmowanych lekach, chorobach przewlekłych itp.). Wysłuchanie to nie przesłuchanie procesowe.
Zatrzymanego należy zwolnić natychmiast, gdy ustanie przyczyna zatrzymania lub gdy w ciągu 48 godzin nie zostanie on przekazany do dyspozycji sądu z wnioskiem o tymczasowe aresztowanie lub rozpoznanie sprawy w trybie przyspieszonym. W przypadku wystąpienia z takim wnioskiem zatrzymanie ulega przedłużeniu o 24 godziny. Jeśli w ciągu tego czasu sąd nie wyda postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania, należy bezwzględnie zwolnić zatrzymanego.
Zatrzymanemu przysługuje zażalenie, w którym może domagać się zbadania zasadności, legalności oraz prawidłowości zatrzymania.
Przesłuchanie
Po zatrzymaniu może dojść do przesłuchania zatrzymanego w charakterze podejrzanego (taki status zatrzymany zyskuje po przedstawieniu zarzutów lub wydaniu postanowienia o ich przedstawieniu) lub w charakterze świadka. Należy pamiętać, że zatrzymany nie powinien być wypytywany oraz przesłuchiwany w charakterze świadka na okoliczność będącą przedmiotem ewentualnych zarzutów.
Zazwyczaj zatrzymanie menedżera/członka zarządu będzie się wiązało z przesłuchaniem go w charakterze podejrzanego. Najpierw odbywa się ogłoszenie zarzutów, a następnie przeprowadzane jest przesłuchanie. Po przedstawieniu zarzutów podejrzany oświadcza, że zapoznał się z ich treścią.
Podejrzany na tym etapie powinien zostać poinformowany o przysługujących mu prawach, m.in. znajomości stawianych zarzutów oraz ich podstaw faktycznych poprzez prawo żądania ich ustnego podania, żądania uzasadnienia ich na piśmie. Ponadto powinien zostać zapytany, czy zrozumiał stawiane mu zarzuty. Przed przystąpieniem do właściwej czynności przesłuchania podejrzany ma obowiązek podania swoich danych, m.in. imienia, nazwiska, miejsca zamieszkania. Powinien również zostać poinformowany o prawie do składania oraz odmowy składania wyjaśnień, odmowy odpowiedzi na pytanie czy prawie do korzystania z pomocy obrońcy. Podejrzany nie ma obowiązku składania wyjaśnień, mówienia prawdy, dowodzenia swej niewinności ani też dostarczania dowodów na swoją niekorzyść. Co istotne, na żądanie podejrzanego należy przesłuchać go z udziałem ustanowionego obrońcy.
Z czynności przesłuchania sporządzany jest protokół. Podejrzany po złożeniu wyjaśnień ma prawo szczegółowego zapoznania się z jego treścią przed podpisaniem, dokonywania poprawek i uzupełniania treści wyjaśnień. Ma również prawo do złożenia zastrzeżeń do protokołu. Podpisując go, podejrzany potwierdza, że zapoznał się z jego treścią oraz że jest ona zgodna z tym, co wyjaśniał. Jeśli nie jest zgodna ze składanymi przez podejrzanego wyjaśnieniami, może on odmówić podpisania protokołu i poprosić o umieszczenie wzmianki o przyczynie tej odmowy.
Przeszukanie, zatrzymanie czy przesłuchanie wiążą się zawsze z dużym stresem. Nie da się przygotować na wszystkie związane z nimi ewentualności. Warto jednak wiedzieć, jak powinien wyglądać prawidłowy przebieg tych czynności i zgłaszać wszelkie pojawiające się uchybienia czy nieprawidłowości. Wszystko to może się okazać kluczowe nie tylko dla komfortu osoby biorącej udział w czynnościach, ale również możliwości obrońcy, który będzie stał na straży jej interesów.
