Zagrożenia związane z pandemią dotyczą nas i naszych bliskich niemal w takim samym stopniu, a jednak reakcje są bardzo zróżnicowane, od negowania niebezpieczeństwa, aż po panikę. Dlaczego?

Prowadzone są teraz badania, przy współpracy naukowców z różnych krajów, których wyniki zapewne pozwolą na pogłębione analizy, ale jednoznacznych odpowiedzi nie ma, bo mnogość czynników jest ogromna. Można jedynie wymienić dominujące.

Na pewno duże znaczenie ma przeświadczenie, że nieszczęście może się przydarzyć innym, ale nie mnie. Jesteśmy podatni na takie błędy poznawcze. Może to być z jednej strony związane z emocjami, jakie odczuwamy, indukującymi taki poziom optymizmu, a z drugiej strony z naszymi doświadczeniami. Kiedy pandemia przybiera na sile, więcej naszych znajomych jest zakażonych, a to może wpływać na zmniejszanie się poziomu optymizmu.

Mocno oddziałują na nas także informacje medialne, debata o tym, czy liderzy naszych wspólnot stosują się do zaleceń sanitarnych. To też kształtuje nasze zachowania, bo wzorujemy się na osobach publicznych. Dlatego w takiej sytuacji jak pandemia bardzo ważny jest spójny przekaz ze strony mediów i liderów społeczności.

A jaki wpływ na zachowania mają indywidualne cechy człowieka?

Informacje docierające choćby z mediów przechodzą przez filtr naszych doświadczeń, cech osobowości, podatności na stres, a także naszej wiedzy. To wszystko jest istotne i w zależności od tego, w jakiej sytuacji się znajdujemy, ten czy inny czynnik dominuje. Jeśli od wielu dni doświadczamy negatywnych emocji, to wtedy jesteśmy bardziej skłonni do skupiania się na złych informacjach. Na ich podstawie podejmujemy decyzje, w tym finansowe.

Czy strach bardziej mobilizuje ludzi do działań mających zwiększyć bezpieczeństwo, czy raczej paraliżuje?

O tym, jak reagujemy w sytuacji lęku, ciekawie pisze dwójka badaczy – Kim Witt i Mike Allen. Okazuje się, że nasze reakcje są w dużym stopniu uzależnione od poczucia naszej skuteczności, od tego, jakie mamy zasoby i środki do walki z zagrożeniem.

Jeżeli m.in. z naszego doświadczenia wynika, że w przeszłości, w czasie gdy odczuwaliśmy silny strach, mimo wszystko poradziliśmy sobie, albo że np. w czasie pandemii zostały przez rząd udostępnione środki pomocowe, to wtedy lęk będzie bardziej motywował do działania i budził przeświadczenie: OK, jakoś sobie poradzimy. Natomiast gdy mamy niskie poczucie własnej skuteczności i sprawczości, niewiele informacji i środków, wówczas lęk może prowadzić do bierności. Dlatego ważna jest edukacja, wspieranie ludzi i zapobieganie szerzeniu się teorii spiskowych.

Czego ludzie boją się najbardziej?

Myślę, że to zależy od sytuacji. Jeśli odwołamy się do nauk behawioralnych, zobaczymy, że w zależności od sytuacji wpływ na nasze myśli i działania mają inne czynniki. Jeśli w danym momencie dominują czynniki dotyczące zdrowia, to właśnie o zdrowie będziemy bać się najbardziej. Natomiast jeśli docierają głównie informacje o kryzysie gospodarczym, to nasze myśli zaczną się skupiać na braku pieniędzy.

Czy pod wpływem emocji i negatywnych wiadomości dotyczących gospodarki zaczynamy przywiązywać większą wagę do zabezpieczenia finansowego?

Ludzie często kierują się tzw. błędem teraźniejszości. Niełatwo nam przychodzi odraczanie nagród w czasie i odmawianie sobie przyjemności w tej chwili, żeby móc odłożyć pieniądze. Jak w czasie pandemii będziemy się zachowywać, trudno powiedzieć. Trzymanie gotówki nie do końca jest dobrym wyjściem, choćby ze względu na inflację. Ceny nieruchomości nie spadają, więc najwyraźniej ludzie nie wstrzymują się z inwestycjami.

Trochę jest też tak, że sięgamy do doświadczeń z poprzednich kryzysów (np. tego z 2008 r.) i często zaniżamy prawdopodobieństwo wystąpienia zdarzeń, które miałyby dla nas bardzo przykre konsekwencje. Z badań wynika, że nasza ocena ryzyka na podstawie informacji jest ostrzejsza niż wtedy, gdy dokonujemy jej na podstawie własnego doświadczenia.

Czyli jeśli przeżyłam już kryzys, jakoś sobie wtedy poradziłam, to mniej się boję kolejnego kryzysu.

Trochę tak. Pamiętamy, że kiedyś straszono nas kryzysem, a nic złego się nie stało, więc teraz też postrzegamy ryzyko jako niskie. To wiąże się z błędem optymizmu.

Teraz najbardziej istotne jest to, żeby jak najrzetelniej informować ludzi o sytuacji, bez wywoływania samych negatywnych emocji, ponieważ nie wiemy, jak silne jest u ludzi poczucie własnej skuteczności, a zatem na ile będą potrafili poradzić sobie z lękiem. Ważne, żeby nie tylko straszyć, ale też szerzej pokazać sytuację. Owszem, mamy wzrost zachorowań, ale wiele osób zdrowieje... Zamiast koncentrować się na emocjach, lepiej rozwijać kompetencje ludzi, aby lepiej potrafili radzić sobie w trudnych sytuacjach.