MSSF 18 „Prezentacja i ujawnienia w sprawozdaniach finansowych” wchodzi w życie dla okresów rocznych rozpoczynających się 1 stycznia 2027 r. lub po tej dacie, czyli spółki z rokiem obrotowym równym kalendarzowemu zastosują MSSF 18 obowiązkowo po raz pierwszy do sprawozdania za rok 2027. Z uwagi na to, że standard wymaga retrospektywnego zastosowania, konieczne będzie przekształcenie danych porównawczych za 2026 r. zgodnie z nowymi zasadami prezentacji.

Dlaczego MSSF 18 zmienia prezentację wyniku?

MSSF 18 jest jedną z najważniejszych zmian w obszarze prezentacji sprawozdań finansowych od wielu lat. Jego celem jest poprawa jakości informacji prezentowanych użytkownikom sprawozdań finansowych, w szczególności w sprawozdaniu z zysków lub strat. Standard ma zwiększyć przejrzystość i porównywalność wyników finansowych pomiędzy jednostkami.

Dotychczasowy model prezentacji wyników oparty na MSR 1 miał niewątpliwe zalety. Pozwalał jednostkom dostosować rachunek zysków i strat do specyfiki działalności, modelu biznesowego oraz sposobu zarządzania przedsiębiorstwem. Spółki mogły prezentować koszty według rodzaju, według funkcji lub stosować rozwiązania mieszane. Takie podejście zapewniało dużą elastyczność, jednak utrudniało porównywanie wyników pomiędzy podmiotami.

MSSF 18 odpowiada na ten problem poprzez wprowadzenie bardziej uporządkowanej struktury rachunku zysków i strat, obowiązkowych kategorii przychodów i kosztów, obowiązkowych sum częściowych oraz nowych zasad agregacji i dezagregacji informacji.

Kluczową zmianą jest obowiązek klasyfikowania przychodów i kosztów do pięciu kategorii:

  • operacyjnej,
  • inwestycyjnej,
  • finansowej,
  • podatku dochodowego,
  • działalności zaniechanej.

Czym charakteryzują się poszczególne kategorie?

Podział ten, choć na pierwszy rzut oka mogłoby się tak wydawać, nie jest tożsamy z klasyfikacją stosowaną w rachunku przepływów pieniężnych. O klasyfikacji decyduje przede wszystkim charakter aktywów, zobowiązań i transakcji, których dotyczą dane przychody i koszty.

Szczególną rolę odgrywa kategoria operacyjna, która pełni funkcję kategorii domyślnej. Wszystkie pozycje, które nie spełniają kryteriów klasyfikacji do pozostałych kategorii, powinny zostać zakwalifikowane do działalności operacyjnej.

Kategoria inwestycyjna obejmuje przychody i koszty związane z następującymi aktywami: inwestycje w jednostki stowarzyszone, wspólne przedsięwzięcia, niekonsolidowane jednostki zależne, środki pieniężne oraz inne aktywa generujące indywidualny zwrot.

Kategoria finansowa obejmuje natomiast skutki ekonomiczne związane z pozyskiwaniem finansowania. Standard rozróżnia zobowiązania wynikające wyłącznie z finansowania oraz inne zobowiązania, dla których do kategorii finansowej trafiają określone elementy odsetkowe lub skutki zmian stóp procentowych.

Czym są obowiązkowe sumy częściowe?

Jednym z najbardziej widocznych efektów wdrożenia MSSF 18 będzie obowiązek prezentowania określonych sum częściowych w sprawozdaniu z zysków lub strat. Najistotniejsze z nich to:

  • zysk lub strata z działalności operacyjnej,
  • zysk lub strata przed finansowaniem i podatkiem dochodowym.

Wprowadzenie tych sum częściowych ma zwiększyć porównywalność wyników pomiędzy jednostkami. Dotychczas wiele spółek wykorzystywało własne definicje wyniku operacyjnego. Po wejściu w życie MSSF 18 poziom ten będzie wynikał bezpośrednio z klasyfikacji poszczególnych przychodów i kosztów zgodnie z wymogami standardu.

Suma częściowa „zysk lub strata przed finansowaniem i podatkiem dochodowym” ma umożliwić analizę wyników działalności przed wpływem struktury finansowania i opodatkowania, co powinno poprawić porównywalność jednostek o odmiennych modelach finansowania.

Jaki będzie wpływ nowego standardu na klasyfikację przychodów i kosztów?

Największy wpływ nowego standardu na spółki będzie związany z prawidłowym przypisaniem poszczególnych pozycji do kategorii operacyjnej, inwestycyjnej lub finansowej.

Przykładowo, dla typowej spółki produkcyjnej:

  • dywidendy z inwestycji kapitałowych będą klasyfikowane jako inwestycyjne,
  • odsetki od wyemitowanych obligacji – jako finansowe,
  • amortyzacja środków trwałych – jako operacyjna,
  • oczekiwane straty kredytowe od należności handlowych – jako operacyjne.

Szczególnym wyzwaniem są przypadki tzw. klasyfikacji dzielonej. W przypadku niektórych rezerw lub zobowiązań emerytalnych część skutków ujmowana jest operacyjnie, natomiast element związany z dyskontowaniem zobowiązania lub kosztem odsetkowym prezentowany jest w kategorii finansowej.

Oznacza to konieczność analizy ekonomicznej poszczególnych komponentów transakcji, a nie wyłącznie ich księgowego ujęcia. To właśnie na tym etapie wiele jednostek będzie musiało przeprojektować dotychczasowe mapowanie kont do pozycji sprawozdawczych.

Czym jest określona główna działalność gospodarcza jednostki?

Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów MSSF 18 jest koncepcja określonej głównej działalności gospodarczej jednostki (Specified Main Business Activities). Dotyczy ona przede wszystkim podmiotów, których działalność opiera się na inwestowaniu w aktywa lub udzielaniu finansowania klientom, takich jak banki, leasingodawcy, jednostki inwestycyjne, spółki nieruchomościowe czy zakłady ubezpieczeń. Powoduje ona, że zasady klasyfikacji opisane wyżej zostają zmienione dla takich podmiotów. W konsekwencji podobne ekonomicznie pozycje mogą być prezentowane odmiennie przez różne podmioty. Dla przedsiębiorstwa produkcyjnego przychody z aktywów inwestycyjnych będą zwykle klasyfikowane do kategorii inwestycyjnej, natomiast dla jednostki, której podstawową działalnością jest inwestowanie w aktywa, mogą stanowić element działalności operacyjnej.

Przykładowo, dla spółki produkcyjnej lub handlowej przychody z aktywów inwestycyjnych będą zwykle prezentowane w kategorii inwestycyjnej. Jeżeli jednak inwestowanie w aktywa stanowi podstawę działalności jednostki, takie same przychody mogą zostać zaliczone do działalności operacyjnej.

Podobna sytuacja występuje w przypadku finansowania klientów. Dla banku, pożyczkodawcy czy leasingodawcy przychody odsetkowe są jednym z podstawowych źródeł działalności operacyjnej. Dla większości przedsiębiorstw niefinansowych pozostają one poza główną działalnością operacyjną.

Z perspektywy inwestorów i analityków oznacza to konieczność dokładniejszego zrozumienia modelu biznesowego analizowanej jednostki. Sam poziom wyniku operacyjnego może nie wystarczyć do właściwej oceny sytuacji przedsiębiorstwa, jeżeli nie wiadomo, jakie źródła przychodów zostały do niego zakwalifikowane.

Należy przy tym zwrócić uwagę, że ocena określonej głównej działalności jednostki nie może opierać się wyłącznie na deklaracji kierownictwa. Powinna wynikać z faktów i okoliczności, w tym sposobu monitorowania wyników, stosowanych miar oceny działalności czy informacji segmentowych.

Dla wielu grup kapitałowych właśnie ten obszar może okazać się jednym z największych wyzwań wdrożeniowych. Konieczne będzie bowiem ustalenie, które źródła przychodów stanowią podstawę modelu biznesowego grupy, a które mają charakter pomocniczy. Od wyniku tej analizy może zależeć poziom prezentowanego wyniku operacyjnego.

Jakie będą zasady prezentowania różnic kursowych i instrumentów pochodnych

Różnice kursowe co do zasady powinny być prezentowane w tej samej kategorii co pozycja, która je wygenerowała. Oznacza to, że różnice kursowe związane z finansowaniem mogą trafić do kategorii finansowej, natomiast dotyczące należności i zobowiązań handlowych do kategorii operacyjnej. Podobna logika dotyczy instrumentów pochodnych. Kluczowe znaczenie ma cel ich wykorzystania oraz związek z ryzykiem, którym zarządza jednostka. W praktyce obszar ten będzie wymagał ścisłej współpracy zespołów księgowych, kontrolingowych i treasury.

Koszty według rodzaju czy funkcji?

MSSF 18 utrzymuje możliwość prezentowania kosztów według rodzaju, według funkcji albo w modelu mieszanym. Wybór powinien zapewniać najbardziej użyteczne i uporządkowane przedstawienie działalności jednostki. Jednocześnie jednostki prezentujące koszty według funkcji będą zobowiązane do dodatkowych ujawnień dotyczących m.in. amortyzacji, świadczeń pracowniczych, odpisów z tytułu utraty wartości oraz odpisów aktualizujących zapasy. Dla wielu spółek będzie to oznaczało konieczność dostosowania systemów raportowych oraz pozyskiwania danych w nowych przekrojach analitycznych.

Co zmienia się w zakresie agregacji i dezagregacji danych?

MSSF 18 wzmacnia znaczenie odpowiedniej agregacji i dezagregacji informacji. Pozycje o podobnych cechach powinny być agregowane, natomiast pozycje o cechach odmiennych powinny być prezentowane oddzielnie. Celem jest uniknięcie zarówno nadmiernego rozdrobnienia sprawozdania, jak i ukrywania istotnych informacji w pozycjach zbiorczych. Szczególnej analizy będą wymagały pozycje typu „pozostałe przychody”, „pozostałe koszty” czy „inne koszty finansowe”. Standard wymaga, aby opisy pozycji możliwie wiernie odzwierciedlały ich charakter ekonomiczny.

Czym jest klasyfikacja dzielona?

Jednym z mniej intuicyjnych, ale jednocześnie najbardziej interesujących aspektów MSSF 18 jest możliwość przypisania skutków ekonomicznych jednej transakcji do różnych kategorii rachunku zysków i strat, tzw. split classification, i stanowi istotne odejście od podejścia polegającego na przypisywaniu całej pozycji do jednej kategorii.

Przykładem są rezerwy długoterminowe. Zmiana szacunku przyszłych wydatków związanych z rezerwą może być prezentowana w kategorii operacyjnej, ponieważ odzwierciedla skutki działalności przedsiębiorstwa. Jednocześnie efekty związane z odwracaniem dyskonta lub zmianą stopy dyskontowej są prezentowane w kategorii finansowej, ponieważ mają charakter zbliżony do kosztu finansowania.

Podobna sytuacja dotyczy zobowiązań z tytułu świadczeń pracowniczych. Koszty związane z wykonywaną przez pracowników pracą pozostają elementem działalności operacyjnej, natomiast koszt odsetkowy wynikający z upływu czasu klasyfikowany jest do działalności finansowej.

Innym przykładem są nieruchomości inwestycyjne. Koszty związane z utrzymaniem nieruchomości mają charakter operacyjny, podczas gdy przychody z najmu, zmiany wartości godziwej czy skutki sprzedaży będą klasyfikowane do kategorii inwestycyjnej.

Dla spółek oznacza to konieczność znacznie bardziej szczegółowej analizy pozycji księgowych. W wielu przypadkach nie będzie już wystarczające przypisanie całego konta księgowego do jednej pozycji sprawozdania. Konieczne może być rozbicie pojedynczego zdarzenia gospodarczego na komponenty prezentowane w różnych częściach rachunku zysków i strat.

Jakie mogą wystąpić błędy i ryzyka związane z wdrożeniem MSSF 18?

Mimo że MSSF 18 koncentruje się na prezentacji, a nie wycenie, błędy mogą istotnie wpłynąć na odbiór wyników finansowych przez użytkowników sprawozdań.

Najważniejszym ryzykiem jest nieprawidłowa klasyfikacja przychodów i kosztów do kategorii operacyjnej, inwestycyjnej lub finansowej. Szczególnie dotyczy to pozycji wymagających klasyfikacji dzielonej, takich jak rezerwy długoterminowe, świadczenia pracownicze, instrumenty pochodne czy koszty związane z finansowaniem.

Drugim obszarem ryzyka jest błędna ocena określonej głównej działalności jednostki. Ponieważ klasyfikacja części pozycji zależy od modelu biznesowego, nieprawidłowa ocena może prowadzić do istotnych zmian w poziomie prezentowanego wyniku operacyjnego.

Istotnym zagrożeniem jest również niewłaściwa agregacja lub dezagregacja informacji. Zbyt szerokie grupowanie pozycji może prowadzić do ukrycia informacji istotnych dla użytkowników sprawozdania finansowego, natomiast nadmierna szczegółowość może ograniczyć czytelność sprawozdania.

Kolejne ryzyko związane jest z prezentacją kosztów według funkcji. Jeżeli jednostka nie dysponuje odpowiednimi danymi według rodzaju kosztów, przygotowanie wymaganych ujawnień może okazać się problematyczne.

Wreszcie, istotnym wyzwaniem będzie przygotowanie danych porównawczych. Błędy w mapowaniu historycznych danych mogą utrudnić sporządzenie pierwszego zgodnego z MSSF 18 sprawozdania za rok 2027 oraz ograniczyć porównywalność wyników pomiędzy okresami.