Trzecia dekada XXI wieku bezpowrotnie kończy epokę relatywnie stabilnego, post-zimnowojennego ładu światowego opartego na dynamicznie postępujących procesach globalizacji oraz poszanowaniu zasad prawa międzynarodowego i multilateralizmu. Ostatnie lata to bezprecedensowa kumulacja tzw. szoków zewnętrznych – często nieprzewidywalnych, występujących jednocześnie zdarzeń globalnych o dewastujących skutkach, które przewartościowują istniejący porządek geopolityczny i gospodarczy. Pandemia COVID-19 strukturalnie zaburzyła łańcuchy dostaw, pełnoskalowa agresja Rosji na Ukrainę bezpowrotnie zmieniła europejską architekturę bezpieczeństwa, a wydarzenia na Bliskim Wschodzie oraz napięcia w globalnych relacjach handlowych na stałe wprowadziły czynnik podwyższonego ryzyka do funkcjonowania państw i ich gospodarek.
Rywalizacja geoekonomiczna
Wkraczamy w erę rywalizacji geoekonomicznej – zjawiska, w którym instrumenty handlowe, kapitałowe i technologiczne (economic statecraft) stają się bezpośrednim przedłużeniem polityki siły oraz kluczowym orężem w zmaganiach mocarstw i funkcjonujących wokół nich bloków państw. Jak trafnie zauważa Edward Fishman, amerykański naukowiec z doświadczeniem w służbie dyplomatycznej i projektowaniu sankcji gospodarczych oraz autor książki poświęconej amerykańskim strategiom w erze wojen handlowych, osią tej nowej rywalizacji są tzw. punkty krytyczne (chokepoints), czyli wąskie gardła globalnego systemu. Nie chodzi tu wyłącznie o tradycyjne węzły geograficzne, takie jak cieśnina Ormuz czy Kanał Sueski, ale o krytyczne zasoby nowej ery: rynki kapitałowe, technologie przełomowe, infrastrukturę danych oraz kontrolę nad kluczowymi łańcuchami wartości.
Właśnie ze względu na konieczność ochrony i rozwoju tych zasobów, w dynamicznie zmieniającym się środowisku międzynarodowym fundamentalnie rośnie rola podmiotów zdolnych do alokacji długoterminowego kapitału strategicznego. Stąd też państwowe i wielostronne instytucje rozwoju wzmacniają i poszerzają swoje działania na dwóch komplementarnych płaszczyznach – z jednej strony stają się istotnym ogniwem architektury finansowania obronności i odporności państwa, z drugiej przesuwają się z pozycji stymulatorów wzrostu do roli kluczowych narzędzi służących wzmacnianiu bezpieczeństwa gospodarczego.
Szerszy mandat EBI
W odpowiedzi na rosnące zagrożenia dla bezpieczeństwa państw NATO w trakcie szczytu Sojuszu Północnoatlantyckiego w Hadze w lipcu 2025 r. wyznaczono nowy cel – podniesienie wydatków obronnych do poziomu 5 proc. PKB do 2035 r., z czego 3,5 proc. stanowić mają twarde wydatki na uzbrojenie zaś 1,5 proc. – inwestycje w infrastrukturę towarzyszącą, odporność państwa i projekty dual-use. Podążając za tą zmianą, wsparcie szeroko rozumianego bezpieczeństwa stało się ważnym elementem strategii instytucji rozwoju.
Potwierdza to rozszerzenie mandatu Europejskiego Banku Inwestycyjnego w zakresie finansowania sektora bezpieczeństwa i obronności. Zgodnie ze strategią tworzoną pod auspicjami prezes EBI Nadii Calviño zrewidowano zasady finansowania bezpieczeństwa, rozszerzając definicję projektów podwójnego zastosowania oraz zwiększając dostęp do finansowania dla MŚP i startupów rozwijających technologie istotne z punktu widzenia europejskich zdolności obronnych.
Również europejskie narodowe banki rozwoju angażują się coraz aktywniej we wspieranie sektora bezpieczeństwa i obronności. Instytucje takie jak francuska CDC, niemiecki KfW, włoski CDP czy hiszpański ICO współpracują z EBI na rzecz zwiększenia skali inwestycji oraz lepszej koordynacji finansowania projektów o strategicznym znaczeniu dla bezpieczeństwa Europy. Na tym tle szczególnie wyróżnia się Bank Gospodarstwa Krajowego, który jako operator Funduszu Wsparcia Sił Zbrojnych dysponuje unikatowym doświadczeniem w finansowaniu zakupów wojskowych oraz budowie instrumentów wspierających modernizację sił zbrojnych.
Rola BGK oraz Funduszu Bezpieczeństwa i Obronności
Fundamentem bezpieczeństwa państwa wobec klasycznych zagrożeń militarnych pozostaje odporna i nowoczesna infrastruktura krytyczna. Kluczowym wyzwaniem jest tu skalowanie wspomnianych wcześniej projektów dual-use, które w warunkach pokojowych służą gospodarce cywilnej, a w momencie próby zapewniają mobilność wojskową oraz ciągłość operacyjną państwa (np. rozbudowa sieci kolejowych i drogowych adaptowanych do transportu ciężkiego sprzętu).
BGK wyznacza standardy w obszarze finansowania tego rodzaju infrastruktury. Przykładem jest uruchomiony przez nas w wymiarze operacyjnym Fundusz Bezpieczeństwa i Obronności (FBiO) o wartości 23 mld zł. To hybrydowy instrument finansowy składający się z części pożyczkowej (~16 mld zł) oraz kapitałowej (~7 mld zł). Fundusz ten ukierunkowany jest na projekty z zakresu ochrony ludności, cyberbezpieczeństwa, budowy odporności usług krytycznych oraz tworzenia potencjału wdrożeniowego i technologicznego polskiego przemysłu obronnego. BGK przyjmuje w tym procesie rolę głównego architekta finansowego po stronie sektora publicznego.
Wzmacnianie bezpieczeństwa gospodarczego
Oprócz twardego wymiaru obronnego, zmiana paradygmatu na poziomie Unii Europejskiej wiąże się także z drugim kluczowym obszarem – wzmacnianiem bezpieczeństwa gospodarczego. Przez dekady opieraliśmy nasze strategie na założeniu, iż głęboka integracja handlowa z państwami trzecimi przynosi wyłącznie obopólne korzyści. Kryzys pandemiczny oraz rosnący prymat rywalizacji technologicznej na linii Waszyngton–Pekin zweryfikowały te poglądy.
Dziś bezpieczeństwo gospodarcze rozumiemy jako odporność na wstrząsy zewnętrzne, zdolność do ochrony własnych innowacji oraz bezwzględne eliminowanie asymetrycznych zależności, które mogłyby stać się narzędziem szantażu politycznego. Zagadnienie to jest najbardziej obecne w sektorach krytycznych, czyli metali ziem rzadkich i surowców strategicznych, ogniw do baterii litowo-jonowych i komponentów zielonej transformacji oraz infrastruktury danych oraz technologii kontrolnych.
Istotne ryzyko związane jest także z działalnością firm z państw trzecich budujących swoje przewagi konkurencyjne dzięki korzystaniu z niedozwolonego wsparcia w formie subsydiów rządowych. Pokazał to niedawny przypadek chińskiej spółki będącej dostawcą urządzeń skanujących dla portów, lotnisk i przejść granicznych. Prowadzone przez Komisję Europejską na mocy unijnego rozporządzenia ws. subsydiów zagranicznych dochodzenie zdaje się potwierdzać tezę, iż tego typu firmy mogą nie tylko zakłócać rynek wewnętrzny UE, ale również stanowić zagrożenie dla infrastruktury krytycznej, np. poprzez nielegalny transfer danych.
Rola deriskingu
Europejska odpowiedź na te wyzwania przybrała formę przemyślanej strategii „deriskingu”. Jej celem nie jest dążenie do izolacjonizmu gospodarczego, lecz eliminowanie najbardziej ryzykownych zależności. Unia tworzy dziś kompleksowy ekosystem geoekonomiczny oparty na instrumentach prawnych i regulacyjnych, takich jak mechanizm monitorowania bezpośrednich inwestycji zagranicznych, rozporządzenie dotyczące subsydiów zagranicznych, instrument przeciwdziałania przymusowi ekonomicznemu oraz Europejska Strategia Bezpieczeństwa Gospodarczego przedstawiona przez Komisję Europejską w 2023 r. Równolegle realizowana jest polityka wzmacniania własnej bazy przemysłowej za pomocą europejskiego aktu w sprawie surowców krytycznych czy też aktu w sprawie przyspieszenia rozwoju przemysłu, które mają na celu zwiększenie europejskich zdolności produkcyjnych w sektorach uznawanych za strategiczne.
Kluczowi wykonawcy nowej polityki przemysłowej
Instytucje rozwoju stają się w tym układzie kluczowymi wykonawcami nowej polityki przemysłowej, zakładającej aktywniejszą rolę państwa i sektora publicznego w ochronie i wzmacnianiu bezpieczeństwa gospodarczego. Realizacja tej polityki wymaga jednak wyjścia poza dotychczasowe ramy tradycyjnej bankowości rozwoju i sięgnięcia po zaawansowane instrumenty kapitałowe oraz synergiczne wsparcie partnerów.
BGK w coraz większym stopniu pełni rolę inwestora strategicznego, dostarczającego kapitał wysokiego ryzyka tam, gdzie rynek prywatny nie jest w stanie samodzielnie udźwignąć ciężaru transformacji, która musi być jednocześnie przyspieszona i długoterminowa. Wzorcowym przykładem takiego podejścia są inicjatywy z obszaru venture capital i private equity, w tym wieloaspektowy program wsparcia inwestycyjnego Innovate Poland. Poprzez tego typu instrumenty BGK wzmacnia polski ekosystem innowacji, zasilając kapitałowo rodzime spółki o wysokim potencjale technologicznym.
Działania te służą nie tylko budowaniu unikalnych kompetencji w kraju, ale również aktywnej ekspansji zagranicznej polskich firm. Odporność gospodarcza nie polega bowiem na zamykaniu się w granicach własnego rynku, lecz na budowaniu silnych, międzynarodowych czempionów zdolnych do konkurowania na globalnych rynkach. Odpowiedzią na te wyzwania jest integracja całego systemu instytucji rozwoju z Grupy PFR w ramach inicjatywy Team Poland. BGK dostarcza stabilne finansowanie dłużne, gwarancje i kapitał, które w połączeniu z ubezpieczeniami KUKE czy wsparciem doradczym PAIH pozwalają polskim firmom bezpiecznie wychodzić na nowe rynki, przeprowadzać fuzje i przejęcia oraz aktywnie uczestniczyć w procesach realizacji kluczowych projektów międzynarodowych.
Suwerenność technologiczna i surowcowa
Wpisując się bezpośrednio w założenia nowej polityki przemysłowej UE, BGK kładzie szczególny akcent na budowanie suwerenności technologicznej i surowcowej. Oznacza to m.in. aktywne promowanie tzw. local content (udziału lokalnych dostawców i podwykonawców) przy realizacji kluczowych projektów rozwojowych. W podejściu tym nie chodzi o protekcjonizm – celem jest, aby w oparciu o duże zamówienia publiczne i infrastrukturalne budować trwały, lokalny potencjał wytwórczy, który uchroni nas przed zaburzeniami w łańcuchach dostaw w sytuacjach kryzysowych.
Fundamentem tak pojmowanej odporności jest bezpieczeństwo systemu energetycznego i przyspieszenie jego transformacji. Stoimy przed koniecznością przeprowadzenia wielkich, kapitałochłonnych projektów – od wielkoskalowej energetyki jądrowej, przez morską energetykę wiatrową po rozbudowę i modernizację sieci przesyłowych. To właśnie w tym obszarze stabilizująca rola BGK jako dostawcy długoterminowego kapitału jest niezastąpiona. Wspieranie zielonej transformacji nie jest dziś wyłącznie realizacją celów klimatycznych – to przede wszystkim strategiczna dbałość o niezależność energetyczną.
Pomost łączący politykę gospodarczą z bezpieczeństwem
Zarówno krajowe banki rozwoju, takie jak BGK, jak i instytucje wielostronne stają się kluczowymi filarami realizacji strategii gospodarczych państw i regionalnych struktur integracyjnych. Decyzje alokacyjne, które podejmujemy dziś w naszych instytucjach zdefiniują poziom odporności Polski i całego bloku europejskiego na nadchodzące dekady. Jesteśmy pomostem łączącym politykę gospodarczą, twarde bezpieczeństwo państwa oraz długofalową wizję strategiczną – i w tej roli BGK konsekwentnie wspiera budowanie przewag konkurencyjnych naszej gospodarki oraz chroni suwerenność Polski i Europy.
