Zastrzeżenia rosną, gdy w gospodarce dekoniunktura

Uwagi biegłych rewidentów mają ścisły związek z cyklem koniunkturalnym panującym w gospodarce. Takie spostrzeżenia wynikają z badań przeprowadzonych w warszawskiej Szkole Głównej Handlowej.

Barbara Gul ze Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie przeprowadziła badania dotyczące zastrzeżeń wobec spółek publicznych. Autorka wzięła pod uwagę większość przedsiębiorstw - z wyjątkiem banków i towarzystw ubezpieczeniowych - które były notowane na GPW w trzech kolejnych latach 1998-2000. W analizie nie zostały uwzględnione podmioty, które zadebiutowały w latach 1999-2000, a także te, które zostały wykluczone z obrotu w tym okresie. W efekcie zostało 149 firm.

Ucieczka do wątpliwej

księgowości

Według obliczeń Barbary Gul, w 1998 roku w opiniach sporządzonych przez biegłych rewidentów, zastrzeżenia pojawiły się w odniesieniu do 23% badanych spółek. W 2000 roku, kiedy polska gospodarka zaczynała słabnąć po osiągnięciu szczytu koniunkturalnego w 1998 roku, zastrzeżenia pojawiły się w 34% przypadków. Podobna sytuacja miała miejsce, jeżeli wziąć pod uwagę ostrzeżenie o zagrożeniu kontynuacji działalności. W 1998 roku otrzymało je 18% spółek. Dwa lata później już 35% firm.

Opracowanie pokazuje, że uwagi biegłych rewidentów mają ścisły związek z cyklem koniunkturalnym panującym w gospodarce. Im lepsza koniunktura, tym mniejsza liczba zastrzeżeń. I odwrotnie. Kiedy sytuacja rynkowa pogarsza się, menedżerowie uciekają się do księgowości mającej na celu "podrasowanie" wyników finansowych i jednocześnie wprowadzenie w błąd czytelników sprawozdań.

Problemy na dnie

PARKIET przeanalizował opinie audytorów zawarte w sprawozdaniach finansowych spółek giełdowych w latach 2000-2002. Uwzględniliśmy wszystkie zastrzeżenia i uwagi, dotyczące polityki rachunkowej i sytuacji finansowo-majątkowej emitentów.

Wyniki naszych badań potwierdzają spostrzeżenia Barbary Gul. W okresie dna koniunkturalnego najwięcej spółek ma problemy z takim prowadzeniem ksiąg, które nie budzi wątpliwości biegłych rewidentów. Szczyt, jeśli chodzi o liczbę uwag i zastrzeżeń, przypadł na 2001 rok, kiedy PKB wzrósł o skromny 1%. Pojawiły się one w 42 sprawozdaniach finansowych spółek giełdowych. W następnym roku doszło do spadku liczby sprawozdań z uwagami i zastrzeżeniami. 2002 rok zapisał się jako pierwszy, od kiedy gospodarka zaczęła się rozpędzać (PKB zwiększył się wtedy o 1,3%).

BDO Polska najczęściej

zgłasza zastrzeżenia

Z naszych obliczeń wynika, że najczęściej uwagi i zastrzeżenia zgłaszał największy na rynku publicznym audytor (pod względem liczby badanych spółek) - BDO Polska. Oddział szóstej co do wielkości firmy audytorskiej na świecie postąpił tak trzynastokrotnie. Na drugim miejscu znalazł się przedstawiciel Wielkiej Czwórki - Ernst&Young - który dziesięciokrotnie miał wątpliwości. Pięć razy na taki krok zdecydował się nieistniejący już Arthur Andersen, który trafił w połowie 2002 roku do struktur Ernst&Young. Nieco mniej uwag mieli inni liderzy polskiego audytu: Deloitte&Touche (siedem razy), KPMG (sześć), PricewaterhouseCoopers (cztery) i Frąckowiak (cztery).

Kontrowersje u mniejszych

Kontrowersje dotyczyły przede wszystkim rachunkowości mniejszych firm giełdowych. Pogorszenie w gospodarce, przy niewielkich zasobach pieniężnych, stawia ich działalność pod znakiem zapytania. Z tego powodu otrzymywały one nierzadko zastrzeżenia o zagrożeniu kontynuacji działalności. W porównaniu z dużymi spółkami dysponują one także szczuplejszymi kadrami w księgowości, w tym w działach kontroli wewnętrznej. Słabsza kontrola wewnętrzna oznacza, że o wiele więcej pracy ma kontrola zewnętrzna (audyt). Przeszło 4/5 uwag i zastrzeżeń wiązało się ze sprawozdaniami finansowymi małych firm. Niespełna 19% dotyczyło dużych korporacji (za takie uznaliśmy spółki wchodzące w skład dwóch kluczowych indeksów obliczanych przez GPW: WIG20 i MIDWIG).Najczęstsze grzechy

Audytorzy najczęściej wskazywali na zagrożenie kontynuacji działalności. Celował w tym BDO Polska, w którego portfelu znajdowały się głównie niewielkie firmy (Pemug, Stalexport, Tonsil, Odlewnie). Dostało się także innym firmom: Baumie (Deloitte& Touche), WFM (Frąckowiak), PPWK (Ernst&Young), BICK (Finans Serwis), Elektrimowi (Arthur Andersen).

Kolejnymi grzechami, na które zwracali uwagę biegli rewidenci w swoich opiniach, były: niewłaściwa wycena składników majątkowych i nieutworzenie lub nieterminowe utworzenie rezerw.

Jak audytorzy badają

sprawozdania finansowe?

Zgodnie z ustawą o rachunkowości, biegli rewidenci mają monopol na badanie sprawozdań finansowych. Ich zadaniem jest wyrażanie pisemnej opinii oraz sporządzanie raportu na temat tego, czy sprawozdanie finansowe jest prawidłowe, rzetelnie i jasno przedstawia sytuację majątkową i finansową, a także wynik finansowy kontrolowanej jednostki we wszystkich istotnych aspektach. Jednocześnie audytor powinien stwierdzić, czy badany podmiot będzie w stanie prowadzić działalność gospodarczą w przyszłości. Innymi słowy, czy nie istnieje zagrożenie kontynuacji działalności. Jeżeli, jego zdaniem, sprawozdania finansowe czynią zadość wymogom przewidzianym przez prawo, to wówczas wystawia "czystą" opinię, tj. bez zastrzeżeń. W skrajnym przypadku biegły rewident może wydać negatywną opinię o sprawozdaniu. Ponadto może odstąpić od jej wyrażenia.

Zagrożenie kontynuacji działalności

Zgodnie z normami wykonywania zawodu biegłego rewidenta, oznakami świadczącymi o takim zagrożeniu są:

l znaczne trudności finansowe (brak płynności,

wypowiedzenie umów kredytowych),

l znaczne straty za lata poprzednie i badany rok,

l odejście kluczowego personelu kierowniczego,

l utrata podstawowego rynku, licencji, głównego

dostawcy,

l toczące się przeciwko jednostce postępowanie sądowe lub administracyjne, które w przypadku niekorzystnego rozstrzygnięcia spowoduje powstanie zobowiązań, jakich jednostka nie zdoła zaspokoić.

Opinia bez zastrzeżeń

- sprawozdanie finansowe umożliwia wyciągnięcie prawidłowych wniosków dotyczących sytuacji finansowej i majątkowej jednostki

Opinia z zastrzeżeniem

- sprawozdanie finansowe umożliwia wyciągnięcie właściwych wniosków o sytuacji finansowej i majątkowej jednostki, jednak po uwzględnieniu zastrzeżeń zamieszczonych w opinii

Opinia negatywna

- sprawozdanie finansowe wprowadza czytelnika w błąd co do faktycznej sytuacji finansowej i majątkowej jednostki

Odmowa wydania opinii

- audytor zauważa istotne ryzyko wystąpienia niekorzystnych zdarzeń, które mogą spowodować zmianę sytuacji finansowej i majątkowej w porównaniu z tym, co zostało przedstawione w sprawozdaniu finansowym

Okoliczności mające wpływ na rodzaj wydawanej opinii audytora

Bez zastrzeżeń

zbadane sprawozdanie finansowe i księgi rachunkowe są zgodne z zasadami określonymi przez ustawę o rachunkowości, rzetelnie i jasno przedstawiają sytuację majątkową i finansową oraz wynik finansowy, a ewentualne wpływające na sprawozdanie finansowe naruszenia prawa bądź statutu lub umowy przedsiębiorstwa oraz nie usunięte uchybienia nie są istotne

Z zastrzeżeniami

1) doszło do ograniczenia zakresu badania, które uniemożliwia biegłemu rewidentowi zastosowanie procedur badania uznanych przez niego za nieodzowne bądź z innych powodów zachodzą okoliczności uniemożliwiające uzyskanie wystarczającej pewności co do wiarygodności istotnych pozycji badanego sprawozdania finansowego, niemniej ograniczenia te dotyczą tylko poszczególnych pozycji i nie wpływają ujemnie na wiarygodność ogólnego obrazu przekazywanego przez sprawozdanie finansowe

2) sprawozdanie finansowe zawiera istotne odstępstwa od zasad (polityki) rachunkowości określonych w ustawie o rachunkowości i innych przepisach wiążących jednostkę przy sporządzaniu tego sprawozdania, które nie zostały usunięte, niemniej odstępstwa te dotyczą tylko poszczególnych pozycji i nie powodują zniekształcenia ogólnego obrazu przekazywanego przez sprawozdanie finansowe

3) istnieją poważne zagrożenia dla kontynuacji działalności, o których jednak jednostka nie poinformowała lub poinformowała w sposób niepełny

Negatywna opinia

1) zawarte w sprawozdaniu finansowym nieprawidłowości, niezgodności ze stanem faktycznym lub luki zniekształcają w takim stopniu ogólny obraz sytuacji jednostki, że sprawozdanie to może wprowadzić w błąd czytelnika

2) brak zdaniem biegłego rewidenta przesłanek do uznania, że jednostka może kontynuować działalność, chociaż badane sprawozdanie finansowe sporządzono przy założeniu kontynuowania działalności

Odmowa wydania opinii

skutki ograniczenia badania lub inne przyczyny powodują niemożność zastosowania uznanych przez biegłego rewidenta za nieodzowne procedur badania, w rezultacie czego nie uzyskał on wystarczających i odpowiednich dowodów badania niezbędnych do wyrażenia miarodajnej opinii o sprawozdaniu finansowym rozpatrywanym jako całość

Przykłady odmów wydania opinii

biegłego rewidenta

(R - raport roczny, RS - raport roczny skonsolidowany)

PIA Piasecki RS 2000 (Deloitte&Touche)

Firma sprzedała w 2000 roku udziały w dwóch spółkach zależnych podmiotom spoza grupy kapitałowej i wykazała zysk z transakcji w wysokości 21,4 mln zł. Tego samego dnia podmiot ten sprzedał obie firmy spółce zależnej od PIA Piasecki - PIA Piasecki Budownictwo Sp. z o.o. Biegły rewident zauważył, że transakcja miała charakter wewnątrzgrupowy i powinna zniknąć ze sprawozdania skonsolidowanego. Gdyby do tego doszło, niepodzielony zysk byłby mniejszy o 21,5 mln zł. Ponadto audytor zwrócił uwagę na zagrożenie kontynuacji działalności.

Elektrim RS 2001 (Arthur Andersen)

Audytor odmówił wyrażenia opinii o skonsolidowanym sprawozdaniu finansowym, gdyż nie był w stanie ocenić zdolności do zaspokojenia należności Skarbu Państwa z tytułu kontraktów tureckich, sporu przed sądem arbitrażowym w procesie Elektrim-Deutsche Telekom, efektów działań zarządu w sprawie wstępnego porozumienia z głównymi posiadaczami obligacji wymiennych wyemitowanych przez Elektrim Finance BV. Dodatkowo biegły rewident dołączył uwagę o zagrożeniu kontynuacji działalności.

Uwagi biegłych rewidentów mają ścisły związek

z cyklem koniunkturalnym panującym w gospodarce. Im lepsza koniunktura, tym mniejsza liczba zastrzeżeń

Przykłady zastrzeżeń w opiniach

Prokom R 2002

(PricewaterhouseCoopers)

Spółka wystawiła korektę korygującą w maju 2002 roku, która anulowała transakcję udzielenia odpłatnej sublicencji użytkownikom końcowym do korzystania z produktów przedsiębiorstwa - ujęcie faktury zmniejszyło przychody netto ze sprzedaży w 2002 roku. W efekcie korekta przychodów zaniżyła wynik brutto o 27,6 mln zł w 2002 roku, jednocześnie zysk netto w 2001 roku został zawyżony o 19,87 mln zł.

Spółka nie stosowała zasad rachunkowości w zakresie ujęcia i wyceny wbudowanych instrumentów pochodnych zawartych w umowie najmu - zysk brutto w 2002 roku i aktywa finansowe zostały zaniżone o 3,469 mln zł, a zysk netto o 2,532 mln zł

Orbis R 2002 (Deloitte&Touche)

Spółka wykazywała w aktywach pozostające do tej pory w ewidencji pozabilansowej prawa wieczystego użytkowania gruntów w kwocie 67 mln zł, według szacunku dokonanego przez urzędy wyznaczające opłaty z tytuły wieczystego użytkowania. Zdaniem audytora, powinny one zostać wycenione według wartości godziwej.

Orbis R 2000 (Deloitte&Touche)

Spółka obciążała wynik finansowy z tytułu trzynastej pensji w roku, w którym wynagrodzenie było wypłacane. W związku z tym kwoty trzynastki z 1999 roku w wysokości 23,1 mln zł zostały zaksięgowane w 2000 roku. Według audytora, należało w 1999 roku utworzyć rozliczenia międzyokresowe bierne z tego tytułu. Doszłoby wówczas do zmniejszenia kapitału własnego na początek 2000 roku i zmniejszenia wyniku za ten rok o 23,1 mln zł.

PIA Piasecki RS 2001

(Ernst&Young)

Spółki grupy kapitałowej PIA Piasecki nie posiadają odpowiednich procedur budżetowania kosztów i rozliczania kontraktów długoterminowych. Zdaniem audytora, wysokość kosztów do poniesienia do czasu zakończenia kontraktów może być zaniżona.

Rolimpex RS 2002 (Ernst&Young)

Rolimpex wyceniał 99,95% udziałów w spółce Dolpasz według wartości księgowej. Zdaniem audytora, powinien to zrobić według wartości godziwej, która była wyższa o 3,5 mln zł niż wartość księgowa.

Softbank R 2001

(PricewaterhouseCoopers)

Spółka niezgodnie z ustawą o rachunkowości, choć zgodnie z Międzynarodowymi Standardami Rachunkowości, wycenia koszty wytworzenia oprogramowania w wysokości 15,2 mln zł. Gdyby postąpiła zgodnie z ustawą o rachunkowości, to wartości niematerialne i prawne oraz zysk netto powinny być niższe o tę samą kwotę.

Sokołów R 2001 (KPMG)

Przedsiębiorstwo nie dokonało korekty wartości udziałów w Invest Sokołów (którego głównym składnikiem majątku były akcje spółki-matki), odzwierciedlającej ceny akcji Sokołowa. Majątek finansowy i wynik finansowy w związku z tym zostały zawyżone o 9,4 mln zł.

Swarzędz RS 2001 (Piotr Rojek)

Nie zostały utworzone rezerwy na należności wątpliwe od Fabryki Mebli Skrzyniowych i Szkieletowych. Nie dokonano wyceny akcji własnych będących w posiadaniu spółki-córki według kursu giełdowego. Oba czynniki zawyżają wynik finansowy grupy kapitałowej Swarzędza o 6,2 mln zł.

Amica R 2001 (KPMG)

Spółka-córka Amiki, której jedynym składnikiem majątku są akcje spółki--matki wyceniała je o 5 mln zł powyżej wyceny giełdowej.

Sokołów R 2002 (KPMG)

Firma posiadała udziały, w przypadku których nastąpiła trwała utrata wartości. Z tego powodu długoterminowe aktywa finansowe i wynik finansowy są zawyżone o 5,3 mln zł.

Mostostal Warszawa R 2002

(Ernst&Young)

Sprawozdania finansowe za 2001 rok nie są porównywalne ze sprawozdaniami 2002 roku, ponieważ spółka nie dokonała korekty wyceny kontraktów budowlanych na 31 grudnia 2000 roku i nie wyceniła wartości bieżącej zobowiązań z tytułu odpraw emerytalno-rentowych.