Uwaga na zmiany statutów

W październiku 2005 r. weszły w życie trzy ustawy zmieniające dotychczasowe Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi. Przy okazji, w wielu ważnych kwestiach zmieniły one ustawę o funduszach inwestycyjnych. Dla uczestników jednymi z najważniejszych są nowe przepisy dotyczące zasad tworzenia i zmiany statutów funduszy.

Niektóre z tych zmian stanowią o nowym spojrzeniu na rolę i nadzór Komisji Papierów Wartościowych i Giełd (KPWiG) w zakresie tworzenia i funkcjonowania funduszy inwestycyjnych. Dotyczą one m.in.:

l zasad i terminów dokonywania zmian w statutach funduszy,

l roli i odpowiedzialności audytora przy ustalaniu zasad wyceny aktywów,

l dokonywania transakcji z podmiotami powiązanymi z towarzystwem zarządzającym funduszem.

Zasady dokonywania zmian w statutach funduszy

inwestycyjnych

Zmiany do ustawy o funduszach inwestycyjnych, wprowadzone ustawą o nadzorze nad rynkiem kapitałowym, zmieniają m.in. wymogi co do treści statutów, wymogi w zakresie uzyskania zezwolenia KPWiG na zmiany statutów oraz wymogi co do terminów wejścia w życie zmian. Pozornie wydaje się, że tego typu zmiany mają wpływ wyłącznie na sposób procedowania przed KPWiG i w zasadzie głównie dotyczą towarzystw funduszy inwestycyjnych. Należy jednak wziąć pod uwagę fakt, że to statut funduszu określa prawa uczestników.

Przed nowelizacją ustawy o funduszach inwestycyjnych obowiązywała zasada, która wymagała uzyskania zezwolenia KPWiG na każdą zmianę statutu. Zmiany wchodziły w życie w 3 miesiące od ich ogłoszenia, chyba że KPWiG zgodziła się na skrócenie tego terminu. W nowych przepisach wyszczególniono rodzaje zmian, które - tak jak dotychczas - wymagają zezwolenia KPWiG. Pozostałe mogą być dokonywane bez tego zezwolenia (np. dotyczące opłat manipulacyjnych, częstotliwości odkupu jednostek uczestnictwa czy wypłaty dodatkowych świadczeń z funduszu). Określono też różne terminy wejścia w życie poszczególnych rodzajów zmian.

W przypadku funduszy otwartych i specjalistycznych otwartych, po nowelizacji ustawy, zezwolenia KPWiG wymagają zmiany statutów dotyczące uproszczenia kosztów obciążających aktywa oraz polityki inwestycyjnej. Wchodzą one w życie 3 miesiące od ich ogłoszenia, chyba że KPWiG skróci ten termin. Zmiana statutu, która nie wymaga zezwolenia Komisji, wchodzi w życie w 3 miesiące od dnia ogłoszenia o zmianie statutu - w przypadku zmiany w zakresie celu inwestycyjnego i zasad polityki inwestycyjnej oraz z dniem ogłoszenia - w pozostałych przypadkach.

Zasady te stanowią istotną zmianę w filozofii i spojrzeniu na nadzór nad działalnością funduszy. Niewątpliwie są krokiem w dobrym kierunku, który przez odejście od skomplikowanej procedury wpływa na zwiększenie elastyczności towarzystw w zakresie dostosowywania oferty do warunków rynkowych.

Z drugiej strony należy jednak zauważyć, iż w niektórych sytuacjach nowe zasady wydają się niedoskonałe. W głównej mierze jest to spowodowane przyjętymi terminami wejścia zmian w życie. Zmiany, które nie wymagają zezwolenia KPWiG i nie dotyczą celu inwestycyjnego lub polityki inwestycyjnej funduszu (zgodnie z art. 24 ust. 8 pkt 2 Ustawy o funduszach inwestycyjnych), wchodzą w życie z dniem ich ogłoszenia. Nawet gdyby towarzystwo chciało wprowadzić okres między ogłoszeniem o zmianach a ich wejściem w życie (np. aby dać możliwość uczestnikom "wyjścia" z funduszu), to w świetle treści artykułu 28 Ustawy, pojawiają się wątpliwości, czy jest to możliwe.

Przykładem są zmiany statutu funduszu w zakresie opłat manipulacyjnych (opłat przy zbywaniu lub odkupywaniu jednostek uczestnictwa). Nie wymagają zezwolenia KPWiG i powinny wejść w życie z dniem ich ogłoszenia. Gdy maksymalny poziom opłat określony w statucie funduszu jest obniżany, tryb nie budzi wątpliwości. W przypadku, gdy zostają wprowadzone lub ulega zwiększeniu maksymalny poziom opłat pobieranych przy kupowaniu jednostek uczestnictwa, budzi wątpliwości zasada, że takie zmiany wchodzą w życie z dniem ogłoszenia. Nie ma bowiem pewności, czy uczestnik np. nabywający jednostki uczestnictwa przez wpłaty bezpośrednie (na rachunek funduszu) dowie się o zmianach statutu przed podjęciem decyzji o nabyciu jednostek uczestnictwa. Natomiast największe wątpliwości budzi sytuacja, gdy towarzystwo zdecyduje o wprowadzeniu opłaty manipulacyjnej przy sprzedaży jednostek uczestnictwa w funduszu, w którym takich opłat do tej pory nie było.

Jest to zmiana, która wpływa negatywnie na interesy uczestników, równocześnie ingerując w ich prawa nabyte (zgodnie z zasadami obowiązującymi w chwili nabywania jednostek uczestnictwa, nie ponosiliby już żadnej opłaty przy odkupieniu jednostek przez fundusz). W świetle ustawowych terminów wejścia takich zmian w życie - nie będą mieli okazji nawet na "wyjście" z inwestycji przed wejściem w życie zmian powodujących poniesienie dodatkowych opłat.

Podobne wątpliwości mogą się pojawić przy zmianach dotyczących innych praw uczestników wynikających ze statutu funduszu - np. zmniejszenia częstotliwości zbywania i odkupywania jednostek uczestnictwa (maksymalnie do 7 dni w funduszu inwestycyjnym otwartym), zmiany zasad wypłaty dochodów funduszu, zmiany zasad wypłaty dodatkowych świadczeń itp. Są to zmiany powodujące pogorszenie sytuacji uczestnika funduszu i bezwzględnie uczestnik powinien mieć prawo zapoznania się z nimi i sposobność podjęcia odpowiednich decyzji przed wejściem tych zmian w życie.

Mając powyższe na uwadze, wydaje się, że wskazane byłoby wprowadzenie zasady, według której - w przypadku zmian uszczuplających prawa lub pogarszających sytuację uczestnika, wejście takich zmian w życie byłoby poprzedzone jakimś rozsądnym okresem od dnia ich ogłoszenia.

Niezależnie każdy z uczestników powinien być świadom, że jego prawa, związane z uczestnictwem w funduszu inwestycyjnym, wynikają przede wszystkim ze statutu tego funduszu, który może się zmieniać. Uczestnik dbający o swoje interesy i własne inwestycje powinien śledzić nie tylko wartości jednostek uczestnictwa czy certyfikatów inwestycyjnych, ale także zmiany statutów funduszy, które stanowią tak naprawdę o zobowiązaniach funduszu, jakie wynikają z posiadania jednostek uczestnictwa lub certyfikatów inwestycyjnych.

Rola audytora przy ustalaniu zasad wyceny aktywów

Wycena aktywów funduszu inwestycyjnego ma zasadnicze znaczenie dla interesów uczestników funduszy ze względu na jej bezpośredni wpływ na określanie ceny, po jakiej uczestnik może kupić i sprzedać jednostki uczestnictwa, a tym samym na zyskowność jego inwestycji. Nowelizacja ustawy o funduszach przełożyła ciężar badania prawidłowości zapisów statutów funduszy określających przyjęte zasady wyceny aktywów funduszy na osoby profesjonalnie do tego przygotowane, tj. biegłych rewidentów.

Przed nowelizacją ustawy, podczas tworzenia funduszu, zapisy statutu funduszu były badane pod kątem zasad wyceny aktywów przez KPWiG. Po nowelizacji, w przypadku funduszy inwestycyjnych zamkniętych, zasady wyceny są określane nadal w statucie funduszu, natomiast w przypadku funduszy inwestycyjnych otwartych - są zamieszczane w prospekcie informacyjnym. To rozwiązanie co prawda podwyższa koszt utworzenia funduszu o kilka tysięcy złotych, ale równocześnie daje szansę na wypracowanie dobrych zasad wyceny we współpracy z podmiotami przygotowanymi do tego zawodowo, które w dodatku później badają wykonanie tych zasad (przy badaniu sprawozdania finansowego). Należy też zauważyć, że w ten sposób zostaje "odciążona" KPWiG, a tym samym urząd może przeznaczyć część swoich zasobów do innych zadań.

Zasady zawierania umów

z podmiotami powiązanymi

z towarzystwem

Ustawa o funduszach inwestycyjnych przewiduje, że fundusz otwarty zasadniczo nie może zawierać umów, których przedmiotem są papiery wartościowe i prawa majątkowe, m.in. z towarzystwem i depozytariuszem oraz podmiotami dominującymi i zależnymi. Te przepisy mają zapobiec wykorzystaniu pozycji TFI dla celów osiągnięcia - z naruszeniem interesów uczestników funduszu - własnych korzyści majątkowych lub osiągnięcia tych korzyści przez podmioty powiązane z towarzystwem. Jednak w niektórych przypadkach zawarcie umów z podmiotem powiązanym może być podyktowane interesem uczestników funduszu. Taka sytuacja może mieć miejsce w szczególności w przypadku dużych grup kapitałowych, gdzie inne podmioty z grupy świadczą usługi w zakresie obrotu papierami wartościowymi i dokonanie transakcji z podmiotem z grupy może być tańsze i korzystniejsze dla funduszu (np. założenie lokaty bankowej).

Przed nowelizacją ustawy zawarcie transakcji z takimi podmiotami było możliwe po wcześniejszym uzyskaniu zgody KPWiG. Taka sytuacja generowała dodatkowe koszty związane z opłatami za wydanie zezwolenia przez KPWiG oraz odkładała w czasie możliwość zawarcia transakcji ze względu na czas niezbędny do uzyskania zezwolenia. Po nowelizacji ustawy takie transakcje mogą być zawierane przez fundusz, jeżeli ich dokonania wymaga interes uczestników funduszu, a dokonanie nie spowoduje wystąpienia konfliktu interesów.

Autor jest prawnikiem,

AKJ Management SA

1800 zł - tyle aktywów w funduszu inwestycyjnym przypada średnio na każdego Polaka

460 euro - tyle aktywów w funduszu inwestycyjnym przypada średnio na każdego Czecha (Polacy mają średnio po 420 euro)