Venture capital - biznes tworzenia biznesów

O roli funduszy venture capital wspomina rządowy program zwiększenia roli rynku kapitałowego w polskiej gospodarce Agenda 2010. Określa się je jako podstawowe źródło finansowania dla nowych, innowacyjnych przedsiębiorstw oraz wspomina, że ich udział w rynku kapitałowym jest bardzo niski (stanowią zaledwie 0,06% PKB).

Fundusze venture capital oprócz kredytu bankowego czy oferty publicznej są jedną z form finansowania działalności przedsiębiorstw. Zaciągnięcie kredytu bankowego wymaga posiadania zabezpieczeń (zastawy, hipoteki) i obciąża firmę koniecznością regularnych spłat rat kredytowych. Te z kolei wymuszają posiadanie systematycznej i wysokiej płynności. Kredyt jest często niedostępny dla firm młodych lub już obciążonych długiem. Natomiast na giełdzie najczęściej sprzedają się podmioty o w miarę ugruntowanej pozycji rynkowej. Możliwość uplasowania emisji związana jest też często z koniunkturą.

Alternatywą dla powyższych form finansowania może być objęcie nowej emisji akcji lub udziałów przez inwestora venture capital. Zasilenie kapitałowe ma więc formę "własnościową", a nie "dłużną". Jest zatem bardziej podobne do oferty publicznej niż kredytu bankowego. Venture capital stając się w części właścicielem bierze na siebie ryzyko inwestycji, staje się partnerem w biznesie. Wnosi do firmy know-how, ale też często bezwzględnie rozlicza zarząd z realizacji planów. Zysk venture capital jest pochodną sukcesu samej firmy, w którą się zaangażował. Ten rodzaj funduszy nie angażuje się w bezpośrednie zarządzanie przedsiębiorstwem. Ma natomiast swoich przedstawicieli w radach nadzorczych. Kontaktuje się również na bieżąco z kadrą kierowniczą, przedstawia pomysły, pomaga rozwiązywać pojawiające się problemy.

Co finansują?

W większości przypadków inwestycje venture capital mają charakter długoterminowy - kapitał uzyskuje się na 5-7 lat. Na przykład inwestycja Enterprise Investor (EI), największego funduszu typu private equity w Polsce oraz Europie Środkowej i Wschodniej, w Comp Rzeszów trwała od 1999 r. do 2004 r. W tym czasie fundusz pomnożył ulokowany w spółce kapitał 7,3 razy.

Wyróżnia się cztery fazy finansowania rozwoju przedsiębiorstwa przez venture capital. Siew (seed) to wsparcie badań, prac koncepcyjnych, prototypów, generalnie działań zmierzających do zaistnienia firmy na rynku. Start-up to głównie powierzenie środków na rozwój produktu, wstępną fazę marketingu. Ekspansja to finansowanie przedsiębiorstw, które osiągnęły próg rentowności, a kapitał jest im potrzebny do zwiększenia zdolności produkcyjnych, działań zmierzających do zwiększenia udziałów w rynku.

Jednym z przykładów zaangażowania się funduszy typu venture capital w początkową fazę rozwoju przedsiębiorstwa jest Polish Energy Partners, który już niedługo zadebiutuje na GPW. W 1997 r. czterech pracowników międzynarodowej firmy konsultingowej przedstawiło pomysł na stworzenie firmy będącej niezależnym wytwórcą energii. Był on sprawdzony w innych krajach i polegał na budowie źródeł energii elektrycznej i cieplnej opierając się na długoterminowych kontraktach z odbiorcami (np. zakładami przemysłowymi, miastami). Na sfinansowanie tego przedsięwzięcia zgodził się EI.

Venture capital mogą też dostarczać kapitału zastępczego (na przykład poprzez odkupienie akcji od innego inwestora). Celem w tym wypadku jest poprawa struktury kapitałowej - polega na zwiększeniu udziału kapitału własnego w finansowaniu przedsięwzięcia. Dzięki temu zwiększa się bezpieczeństwo finansowe spółki, co pozwala na większą swobodę w podejmowaniu decyzji inwestycyjnych.

Skąd biorą kapitał?

Dwa główne źródła kapitału dla funduszy venture capital na świecie to banki i fundusze emerytalne. Inwestycje banków dokonywane są za pośrednictwem wydzielonych organizacyjnie podmiotów, co jest związane z koniecznością zapewnienia swobody decyzji menedżerom kierującym funduszem.

W rzeczywistości banki mają cztery sposoby na inwestycje na rynku venture capital. Mogą ulokować środki w niezależnym funduszu. Założyć własny, zamknięty podmiot, działający na podstawie kapitału dostarczonego wyłącznie przez bank. Mogą stworzyć fundusz, który pozyska środki na rynku kapitałowym oraz wybrać formę mieszaną (fundusz zostanie założony przez bank ewentualnie z innymi inwestorami i będzie dysponował nie tylko środkami banku, ale też innych podmiotów). W polskich realiach nie wytworzył się segment banków inwestycyjnych, które nadawałyby się do rozwijania działalności na rynku venture capital. To w dużym stopniu hamuje jego rozwój.

Fundusze emerytalne na całym świecie zarządzają ogromnymi aktywami, ale też w swoich inwestycjach szczególną uwagę przypisują bezpieczeństwu lokat. Stąd tylko znikoma część środków może trafić do venture capital. Biorąc jednak pod uwagę wielkość aktywów są to poważne sumy. W dalszej kolejności, ten rodzaj funduszy zasilają w kapitał przedsiębiorstwa (otwarcie sobie dostępu do nowych technologii, kryterium zysku jest drugorzędne), firmy ubezpieczeniowe, osoby fizyczne (najczęściej transfer następuje poprzez rynek publiczny), agencje rządowe (mniej chodzi o zyski, bardziej o realizację celów społecznych i makroekonomicznych, wadą jest mniejsza skuteczność, bo inwestuje się pieniądze "niczyje"). W sporym stopniu środki na nowe inwestycje pochodzą z reinwestycji.

Jak kończą inwestycje?

Fundusze venture capital starają się realizować zysk z inwestycji pod koniec okresu dynamicznego rozwoju firm, w które są zaangażowane (kryterium ekonomiczne). Można spotkać opinie, że najlepszym momentem jest okres po pierwszej ofercie publicznej (IPO) lub po otrzymaniu "oferty nie do odrzucenia", na przykład ze strony inwestora branżowego, dla którego podmiot może mieć większą wartość niż dla inwestora finansowego. Fundusz wykorzystuje wtedy specyficzne okoliczności, na przykład wysokie wyceny na giełdzie będące pochodną hossy. Przy wszystkich tych elementach trzeba pamiętać, że fundusz angażuje się na określony czas i nie jest skłonny wydłużać go "w nieskończoność".

Najczęściej moment i sposób zakończenia inwestycji jest określony w umowie pomiędzy funduszem i przedsiębiorcą. Jest kilka metod "rozstania". Sprzedaż udziałów partnerowi (kierownictwu firmy) jest często zaplanowana w momencie pojawienia się funduszu w firmie poprzez zagwarantowanie przedsiębiorcy prawa pierwokupu. Często na sfinansowanie transakcji bierze on kredyt bankowy pod zastaw akcji. Przy wprowadzeniu na giełdę fundusz może zarówno pozbyć się udziałów w pierwszej, jak i wtórnej ofercie publicznej. Z jednej strony jest to korzystne dla funduszu, gdyż na cenę sprzedaży nie wpływa fakt, że często dysponuje jedynie mniejszościowym pakietem. Na giełdzie można też uzyskać znacznie wyższą wycenę niż na rynku niepublicznym. Z drugiej strony trzeba ponieść koszty związane z przygotowaniem do debiutu giełdowego. Nie płaci jednak za to fundusz, a sama spółka. Atrakcyjnym dla funduszu rozwiązaniem bywa też sprzedaż udziałów inwestorowi strategicznemu, który może zgodzić się na zapłatę za aktywa, które dla niego mają znaczenie, a dla innych inwestorów byłyby warte znacznie mniej. Zdarza się również, że udziały od funduszu venture capital nabywa inny inwestor finansowy (bank, fundusz emerytalny, inny venture capital, który inwestuje w spółki w bardziej zaawansowanym stadium rozwoju, inwestor kapitałowy taki jak fundusz inwestycyjny, czy towarzystwo ubezpieczeniowe zainteresowane firmami "dojrzałymi"). Drastyczną formą zakończenia inwestycji jest likwidacja firmy. Dzieje się tak, gdy przedsięwzięcie nie przyniosło spodziewanych rezultatów. Sprzedaje się wtedy majątek, reguluje zobowiązania i dzieli ewentualne nadwyżki wśród udziałowców.

Wady:

- wysoki koszt kapitału - niższa niż np. w ofercie publicznej wycena

- zmiana struktury kapitałowej - konieczność podzielenia się zyskiem i władzą

- wniesiony kapitał pracuje dla funduszu nie dla przedsiębiorcy

- brak transferu branżowego know-how (jaki wnosi inwestor strategiczny)

Zalety:

- możliwość realizacji bardzo ryzykownych projektów, co sprzyja poprawie konkurencyjności gospodarek

- uzyskanie przez przedsiębiorstwo wysokiej jakości wiedzy biznesowej

- ścisła kontrola funkcjonowania spółki przez fundusz

- brak ingerencji ze strony funduszy w bieżące działanie firmy

Venture capital w 2004 r. w Europie w liczbach

Według wstępnych danych (ostateczne zostaną opublikowane w połowie czerwca) Europejskiego Stowarzyszenia Private Equity i Venture Capital (EVCA), europejskie fundusze venture capital zainwestowały w 2004 r. 9 mld euro, czyli 0,6 mld euro więcej niż w 2003 r. To stanowiło 29,3% wszystkich środków zebranych przez fundusze typu private equity. Natomiast z 24,7 mld euro zebranych przez wszystkie podmioty typu private equity do funduszy venture capital trafiło z tego 24,8%.

Ze wstępnych danych wynika, że venture capital w Polsce pozyskały w 2004 r. 300 mln euro nowego kapitału, wydały 150 mln euro na inwestycje oraz uzyskały 100 mln euro z zakończonych inwestycji.

Ubiegły rok przyniósł poprawę efektywności działania funduszy venture capital. Przyniosły one 1,3% zysku (tzw. wewnętrzna stopa zwrotu - IRR) wobec ponad 8% straty w 2003 r. Średnia stopa zwrotu z ostatnich 3 lat pozostaje wciąż ujemna - widoczne są tu wciąż efekty przekłucia internetowego bąbla. Fundusze venture capital przeciętnie straciły 6,7%, wobec średnio 9,6% w latach 2001-2003. Natomiast biorąc pod uwagę dane z ostatnich 10 lat, mogą pochwalić się 6,3-proc. roczną stopą zwrotu, a w okresie ostatnich 25 lat - 6-proc. Lepiej wiodło się podmiotom inwestującym w przedsięwzięcia będące w bardziej zaawansowanym stadium (średni zysk 8,2%) niż we wstępnej fazie rozwoju (zysk 0,3%).

Anonimowy Business Angel:

Skuteczne inwestowanie polega

na znajdowaniu obszarów, których inni się obawiają

Alfred Marshall: Kapitał to ta część bogactwa, którą poświęca się, by pomnożyć swe bogactwo