Pewność czy niepewność

Obrót gospodarczy w Polsce nauczył wierzycieli, jak zabezpieczać swoje przyszłe należności. Oczywiście, można stosować różne formy zabezpieczeń - z różnym skutkiem. Nie zawsze będą nas one zabezpieczać w 100%. Tym bardziej że dłużnicy wymyślają różnego rodzaju wybiegi, aby nie zapłacić za swoje zobowiązania.

Wybór formy, jak i czas jego ustanowienia zależy w dużej mierze od stron. Zabezpieczenie może być ustanowione zarówno w chwili powstania zobowiązania - wtedy mamy do czynienia z wierzycielem zapobiegliwym. Może ono również zaistnieć już po powstaniu zobowiązania - można powiedzieć, że wierzyciel wyciąga wnioski z dochodzących do niego sygnałów z zewnątrz. Da się przytoczyć różne formy zabezpieczeń wierzytelności, jednakże najskuteczniejsze będą te, które prowadzą wprost do zaspokojenia wierzyciela. Forma, jaką wybierze wierzyciel i, oczywiście, na którą zgodzi się dłużnik, jest trudna do określenia.

Można tu przytoczyć kilka, które najczęściej wykorzystywane są w obrocie gospodarczym.

Przewłaszczenie

na zabezpieczenie

Pierwszym z nich jest przewłaszczenie na zabezpieczenie. W prawie cywilnym jest ono formą zabezpieczenia rzeczowego. Polega na tym, że dłużnik przenosi na wierzyciela własność swej rzeczy z równoczesnym zobowiązaniem wierzyciela do przeniesienia własności tej rzeczy z powrotem na dłużnika po zaspokojeniu wierzytelności. Przewłaszczenie jednakże nie jest dopuszczalne w stosunku do nieruchomości. Przeniesienie własności rzeczy w tym wypadku stanowi zabezpieczenie wierzyciela. Daje pewność, iż dłużnik spełni świadczenie, do którego jest zobowiązany. Ta forma zabezpieczenia jest o tyle efektywna, że umowa przewłaszczenia jest skuteczna względem osób trzecich.

Należy zwrócić uwagę na fakt, że przeniesienie własności rzeczy oznaczonej co do tożsamości następuje w wyniku zawarcia stosownej umowy, natomiast co do rzeczy oznaczonej gatunkowo wymagane jest również przeniesienie posiadania, czyli wydanie rzeczy. Fakt rozróżnienia, jakie rzeczy są przedmiotem tejże umowy, ma znaczenie dla oceny prawnej skuteczności umowy o przewłaszczenie na zabezpieczenie.

Jednakże pomimo przeniesienia własności na wierzyciela, brak zaspokojenia przez dłużnika nie uprawnia nas do zaspokojenia do wysokości odpowiadającej przyjętej przez strony stosunku umownego wartości przedmiotu przewłaszczenia. Stan taki jest skutkiem uznania, że przewłaszczenie służy zabezpieczeniu roszczenia wierzyciela, a nie jego bezpośredniemu zaspokojeniu i automatycznemu przeniesieniu danych rzeczy do majątku wierzyciela. Dopiero po braku spełnienia świadczenia wierzyciel może zażądać wydania rzeczy i zaspokoić się z niej poprzez jej zatrzymanie bądź jej sprzedaż.

Dużym plusem tej formy zabezpieczenia jest fakt, że wierzyciel może zażądać wydania rzeczy od dłużnika, a w przypadku prowadzonej przeciwko dłużnikowi egzekucji z tej rzeczy przez wierzyciela nie będącego stroną umowy przewłaszczenia, zabezpieczonemu wierzycielowi służy powództwo przeciwegzekucyjne i prawo żądania zwolnienia zajętego przedmiotu spod egzekucji.

Hipoteka

Kolejną formą zabezpieczenia rzeczowego wierzytelności jest hipoteka, czyli obciążenie nieruchomości prawem, na mocy którego wierzyciel może dochodzić swoich roszczeń z nieruchomości dłużnika.

Hipoteka zabezpiecza wierzytelności pieniężne w określonej kwocie, jak również roszczenia o nieprzedawnione odsetki oraz koszty postępowania. Aby ustanowić hipotekę, oprócz zgody stron, należy dokonać wpisu do księgi wieczystej. Zaspokojenie wierzyciela następuje na podstawie przepisów o sądowym postępowaniu egzekucyjnym. Każda inna umowa zawarta między dłużnikiem a wierzycielem, w której strony określiły inny sposób zaspokojenia roszczeń, jest nieważna.

Ta forma zabezpieczenia roszczenia nie stanowi przeniesienia prawa własności na wierzyciela, a jedynie ustanowienie w formie aktu notarialnego "ograniczonego prawa rzeczowego" na rzeczy obciążonej tym prawem. Na zabezpieczenie wierzytelności, nawet w przypadku zbycia nieruchomości przez dłużnika bądź jej podziału (hipoteka łączna), nie ma większego wpływu, ponieważ prawo wierzyciela do zaspokojenia wierzytelności z obciążonej nieruchomości nadal będzie przysługiwać zaspokojeniu z nieruchomości, chyba że świadczenie zostanie wcześniej sp Wierzycielowi hipotecznemu przysługuje również prawo pierwszeństwa przy zaspokojeniu przed pozostałymi wierzycielami osobistymi właściciela nieruchomości.

Dobrowolne poddanie się

egzekucji

Jedną z możliwości zabezpieczenia wierzytelności jest zgoda dłużnika na dobrowolne poddanie się egzekucji. Oświadczenie dłużnika powinno być złożone w formie aktu notarialnego. Akt notarialny obejmuje obowiązek zapłaty sumy pieniężnej lub uiszczenia innych rzeczy zamiennych, ilościowo w akcie oznaczonych, albo też obowiązek wydania rzeczy indywidualnie oznaczonej, gdy termin zapłaty, uiszczenia lub wydania jest w akcie wskazany.

Do sporządzenia aktu notarialnego nie jest potrzebna obecność wierzyciela, ponieważ to dłużnik składa oświadczenie o dobrowolnym poddaniu się egzekucji. Dzięki podobnemu oświadczeniu wierzyciel unika długotrwałego i kosztownego procesu, choć należy wspomnieć, że nie zapewnia wierzycielowi skutecznego uzyskania od dłużnika dochodzonych roszczeń.

Wierzyciel posiadający oświadczenie dłużnika o dobrowolnym poddaniu się egzekucji, chcąc zaspokoić swoje roszczenia powinien złożyć to oświadczenie w sądzie właściwym miejscowo i rzeczowo z wnioskiem o nadanie temu tytułowi klauzuli wykonalności. Sąd powinien rozpoznać wniosek w ciągu trzech dni od daty jego złożenia, jednakże praktyka w tym względzie może być różna.

Przystąpienie do długu

Do istniejącego już stosunku pomiędzy wierzycielem a dłużnikiem może przystąpić osoba trzecia, która staje się dłużnikiem solidarnym. Mowa wtedy o przystąpieniu do długu. Przystąpienie osoby trzeciej nie zwalnia w żaden sposób dotychczasowego dłużnika z zobowiązań, jednakże odpowiadają oni za długi solidarnie. Wierzyciel uzyskuje tym samym nowego dłużnika odpowiadającego jak za własne długi.

Przystąpienie do długu następuje najczęściej w formie umowy. Możliwe jest także przystąpienie do długu na mocy ustawy, np. gdy wystąpi przypadek nabycia przedsiębiorstwa posiadającego określone zobowiązania. W takiej sytuacji jego nabywca odpowiedzialny jest solidarnie ze zbywcą za zobowiązania firmy. Umowa o przystąpienie do długu powinna być sporządzona na piśmie. W zasadzie druga strona (gdy przystąpienie do długu następuje na linii osoba trzecia wierzyciel - dłużnik, a na linii osoba trzecia dłużnik - wierzyciel) nie musi wyrazić zgody na przystąpienia do długu, chociaż można spotkać odmienne opinie na ten temat.

W chwili przystąpienia do długu osoba trzecia staje się dłużnikiem solidarnym i od tego momentu odpowiada solidarnie za zobowiązania. W związku z tym wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna. Zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników zwalnia pozostałych dłużników solidarnych ze zobowiązania. Jeżeli jeden z dłużników solidarnych spełnił świadczenie, treść istniejącego między współdłużnikami stosunku prawnego rozstrzyga o tym, czy i w jakich częściach może on żądać zwrotu od współdłużników.

Weksel

Kolejne zabezpieczenie płatności, jakie można wskazać, a które jest w miarę popularne w obrocie gospodarczym, to weksel. Częstą formą weksla, z którą się spotykamy, jest weksel in blanco, stosowany bardzo często jako forma zabezpieczenia w kredytach bankowych, jak również w transakcjach handlowych pomiędzy podmiotami gospodarczymi. Weksel w przy takim zastosowaniu ma zabezpieczyć wierzyciela w przyszłych nieznanych jeszcze stronom zobowiązaniach, ponieważ współpraca pomiędzy stronami może rozwijać się dynamicznie, powodując dużą wymianę towarowo-pieniężną.

Weksel powinien spełniać wymogi określone w prawie wekslowym i nie ma znaczenia, czy jest to druk weksla zakupiony w urzędzie skarbowym, czy też odręcznie sporządzony dokument na kartce papieru. Ważne jest bowiem, aby spełnione były wymogi ważności stawiane przez ustawę. Oczywiście, najczęściej spotyka się weksle wystawione na zakupionych wcześniej drukach. Korzyści, jakie płyną dla wierzyciela przy tego rodzaju zabezpieczeniu, polegają przede wszystkim ma możliwości zasądzenia takiej wierzytelności w postępowaniu nakazowym, a nie upominawczym.

Zabezpieczona może być przyszła nieznana jeszcze stronom wierzytelność, co koreluje z możliwością wypisania weksla na kwotę równowartości zobowiązania (oczywiście, należy tu zwrócić uwagę na deklarację wekslową) i może kreować skutki na przyszłość. Zobowiązanie wekslowe może być poręczone przez osoby trzecie, a sama poręka umożliwia wierzycielowi również zaspokojenie z majątku poręczyciela w sytuacji, gdy majątek dłużnika wekslowego nie pozwala na zaspokojenie roszczenia wierzyciela. Zobowiązanie dłużnika wekslowego, jak i poręczyciela jest zobowiązaniem solidarnym.

Autor to dyrektor generalny

i partner JJM Polska