Największe zmiany czekają instytucje finansowe

W sierpniu 2004 roku Sejm zatwierdził zmiany ustawy o rachunkowości. Związane są z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej z 19 lipca 2002 r. (nr 1606/2002/WE) w sprawie stosowania Międzynarodowych Standardów Sprawozdawczości Finansowej (MSSF). Rozporządzenie jest adresowane do państw członkowskich Unii Europejskiej i ma bezpośrednio zastosowanie w Polsce od 1 maja 2004 r.

Z punktu widzenia prawa obowiązującego w Unii Europejskiej rozporządzenie unijne jest instrumentem prawnym o randze wyższej niż ustawa państwa UE, a jego postanowienia stosuje się bezpośrednio we wszystkich państwach członkowskich. Obowiązek sprawozdawczy określony w unijnym rozporządzeniu nie wymaga już dodatkowych regulacji w polskim ustawodawstwie. Ani polska ustawa o rachunkowości, ani rozporządzenia wydane na jej podstawie nie regulują zatem zasad sporządzania skonsolidowanych sprawozdań finansowych spółek dopuszczonych do obrotu na regulowanym rynku. Obowiązek sporządzenia tych sprawozdań zgodnie z MSSF wynika wprost z rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady z 19.07.2002 roku w sprawie stosowania MSSF.

Zmiana ustawy o rachunkowości z 27 sierpnia 2004 roku1 służąca wdrożeniu MSSF w Polsce wprowadza regulacje w zakresie wykazu jednostek, które są zobowiązane sporządzać, oraz jednostek, które mogą sporządzać sprawozdania finansowe zgodnie z MSSF.

Bezwzględnym obowiązkiem sporządzania sprawozdań finansowych zgodnie z MSSF objęte zostały:

l Skonsolidowane sprawozdania finansowe emitentów papierów wartościowych dopuszczonych do publicznego obrotu oraz banków.

Prawo do sporządzenia sprawozdań finansowych zgodnie z MSSF udzielono jednostkom sporządzającym:

l Skonsolidowane sprawozdanie finansowe emitentów papierów wartościowych ubiegających się o ich dopuszczenie do publicznego obrotu lub do obrotu na jednym z rynków regulowanych krajów Europejskiego Obszaru Gospodarczego;

l Skonsolidowane sprawozdania finansowe jednostek wchodzących w skład grupy kapitałowej, w której jednostka dominująca wyższego szczebla sporządza skonsolidowane sprawozdanie finansowe zgodnie z MSS;

l Jednostkowe sprawozdania finansowe emitentów papierów wartościowych dopuszczonych do publicznego obrotu lub do obrotu na jednym z rynków regulowanych krajów Europejskiego Obszaru Gospodarczego i emitentów papierów wartościowych ubiegających się o ich dopuszczenie do publicznego obrotu lub do obrotu na jednym z rynków regulowanych krajów Europejskiego Obszaru Gospodarczego;

l Jednostkowe sprawozdania finansowe jednostek wchodzących w skład grupy kapitałowej, w której jednostka dominująca sporządza skonsolidowane sprawozdanie finansowe zgodnie z MSSF.

Decyzję o fakultatywnym zastosowaniu MSSF podejmuje organ zatwierdzający sprawozdanie finansowe: zgodnie z ustawą o rachunkowości jest walne zgromadzenie akcjonariuszy/wspólników.

Jednocześnie ustawa o rachunkowości dopuszcza możliwość odraczania sporządzania skonsolidowanych sprawozdań finansowych emitentów wyłącznie dłużnych papierów wartościowych dopuszczonych do publicznego obrotu lub do obrotu na jednym z rynków regulowanych krajów Europejskiego Obszaru Gospodarczego do roku 2007. Wcześniej, tj. począwszy od roku obrotowego rozpoczynającego się w 2005 r., spółka ma wybór stosowania MSSF.

Zakres obowiązku i prawa sporządzania sprawozdań finansowych zgodnie z MSSF obowiązujący w Polsce obrazuje poniższy rysunek.

Decyzje w sprawie sporządzania sprawozdań finansowych zgodnie z MSSF przez omawiane jednostki podejmuje organ zatwierdzający roczne sprawozdania finansowe. Jednostki, które z mocy prawa lub ustawowego upoważnienia będą sporządzały sprawozdania finansowe zgodnie z MSR, będą sporządzały takie sprawozdania finansowe ze wszystkimi z tego wynikającymi konsekwencjami. Oznacza to między innymi, że sprawozdania finansowe sporządzone według MSSF będą podstawą wszelkich praw korporacyjnych wynikających z Kodeksu spółek handlowych, jak też będą badane przez biegłych rewidentów i podlegać publikacji na zasadach ogólnych. Mając na uwadze liczbę spółek zależnych i stowarzyszonych wchodzących w skład grup kapitałowych spółek dopuszczonych lub ubiegających się o dopuszczenie do publicznego obrotu można stwierdzić, że zakres jednostek objętych wymogami MSSF jest więc znaczny.

Kraje członkowskie obowiązane są stosować wyłącznie standardy zatwierdzone przez UE. Do dzisiaj taką akceptację uzyskały standardy wymienione w tabeli na str. 13.

Ze względu na dość istotne różnice, jakie MSSF wniosą do sprawozdań finansowych sporządzanych na dotychczasowych zasadach, Rada Międzynarodowych Standardów Sprawozdawczości Finansowej opracowała standard MSSF 1 "Zasady sporządzania sprawozdania finansowego według MSSF po raz pierwszy".

Główne zapisy MSSF 1 można sprowadzić do następujących zaleceń:

1. Sporządzając sprawozdanie finansowe po raz pierwszy jednostka sprawozdawcza powinna stosować wszystkie obowiązujące MSSF (z pewnymi ściśle określonymi wyjątkami) i z zachowaniem pełnej porównywalności danych finansowych prezentowanych za lata ubiegłe.

2. Należy sporządzić tak zwany Bilans Otwarcia na dzień przejścia na MSSF. Datą przejścia jest początek najwcześniejszego roku finansowego, za który prezentowane są pełne informacje porównawcze w myśl MSSF. Dla spółek notowanych na giełdach krajów UE, których rokiem sprawozdawczym jest rok kalendarzowy 2005, bilans otwarcia należy sporządzić na 1 stycznia 2004 roku.

3. W bilansie otwarcia i późniejszym sprawozdań finansowych jednostka winna ująć wyłącznie aktywa i zobowiązania, które spełniają definicje tych składników określonych w MSSF.

4. Aktywa i pasywa należy wycenić zgodnie z zasadami wyceny składników bilansowych określonych w poszczególnych standardach. Dotyczy to także tak zwanych wartości szacunkowych, a do takich zaliczane są zasady amortyzacji, metody tworzenia rezerw czy też wszelkiego rodzaju odpisy z tytuł utraty wartości.

5. Ze względu na fakt, że jednostka sporządza bilans otwarcia z mocą wstecz, standardy zabraniają zastosowania wartości szacunkowych retroaktywnie.

6. Skutki zamian w zastosowanych zasadach rachunkowości (metodach wyceny i wartościach szacunkowych) należy ująć w pozycjach kapitału bilansu otwarcia.

7. Dane finansowe należy uzupełnić informacjami dodatkowymi w zakresie określonym przez indywidualne MSSF. Dotyczy to zwłaszcza informacji omawiających ryzyko operacyjne i finansowe, jakiemu poddana jest działalność jednostki, jak też trudności z wyceną bilansową określonych pozycji bilansowych.

8. W sprawozdaniu finansowym sporządzonym po raz pierwszy według MSSF należy zaprezentować skutki finansowe wynikające ze zmian w zastosowanych zasadach rachunkowości oraz wpływ tych zmian na wynik finansowy i kapitał własny jednostki. Celem tego postanowienia jest umożliwienie czytelnikowi sprawozdania finansowego odnalezienia różnic wynikających ze zmian w zasadach rachunkowości, a nie wynikających z operacyjnej działalności jednostki.

MSSF przykładają (w porównaniu z przepisami ustawy o rachunkowości, regulującymi teraz sprawozdawczość finansową polskich spółek giełdowych) znacznie większą wagę do wyceny pozycji bilansowych według ich aktualnej wartości godziwej. Nowe zasady wyceny wpłyną w zasadniczy sposób na wielkość prezentowanych zysków i kapitałów własnych jednostek, jak też ich podstawowe powszechnie stosowane wskaźniki finansowe.

Różnice w rentowności, jakie wystąpią w sprawozdaniach finansowych po zmianach w zasadach rachunkowości, nie są zawsze jednoznaczne i zależą od takich okoliczności, jak:

l dotychczasowych zasad wyceny określonych w ustawie o rachunkowości w porównaniu z MSSF;

l rodzaju prowadzonej przez jednostkę działalności;

l struktury składników bilansowych i zobowiązań, np. znacznego udziału aktywów finansowych.

Generalnie można powiedzieć, że największe zmiany wystąpią w instytucjach finansowych (zakaz tworzenia rezerw na ogólne ryzyko bankowe), jednostkach usługowych (ze względu na określone zasady ujmowania i rozliczania przychodów z tytułu świadczenia usług o dłuższym okresie wytworzenia), firmach leasingowych (ze względu na brak ścisłych przepisów rachunkowości regulujących pomiar przychodów i kosztów firm leasingowych) oraz przedsiębiorstwach przemysłowych, o ile te zdecydują się na regularną wycenę rzeczowych składników majątku trwałego w oparciu o ich wartość godziwą.

Przykłady zmian w zasadach rachunkowości i ich skutki finansowe na poszczególne wskaźniki finansowe przedstawia zestawienie zamieszczone w tabeli na str. 12).

W odniesieniu do powszechnie stosowanych wskaźników finansowych główne różnice sprowadzą się do wskaźników finansowych, takich jak EBIT. Wskaźniki finansowe obliczane na podstawie przepływów pieniężnych nie są, jak wiadomo, zależne od zastosowanych zasad wyceny bilansowej i w zasadzie nie ulegną zmianie. n

1 Dz.U. nr 213, poz 2155

Prezentowany materiał jest kolejną publikacją w serii artykułów o zmianach w sprawozdawczości finansowej, jakie właśnie zachodzą w giełdowych spółkach. Artykuł prezentuje ogólne zasady sporządzania sprawozdań finansowych według MSSF po raz pierwszy oraz określa główne kierunki skutków finansowych, jakich należy oczekiwać w sprawozdaniach finansowych polskich spółek giełdowych. W kolejnych publikacjach autor podda szczegółowej analizie indywidualne standardy.

Andre Helin

prezes zarządu

BDO Polska

Doktor nauk ekonomicznych w zakresie zarządzania Danish State Authorized Public Accountant, biegły rewident. Jeden z nielicznych zagranicznych audytorów posiadających uprawnienia polskiego biegłego rewidenta. Jako uznany autorytet i ekspert w dziedzinie audytu, rachunkowości i finansów jest cenionym doradcą i wykładowcą, autorem wielu podręczników i artykułów stanowiących standard w polskiej rachunkowości. Ma wieloletnią praktykę w obsłudze instytucji finansowych, przedsiębiorstw przemysłowych oraz krajowych i zagranicznych grup kapitałowych. Członek rady nadzorczej Polskiej Fundacji Promocji Kadr raz komisji ds. standardów rewizji finansowej przy Krajowej Izbie Biegłych Rewidentów. Uczestniczył w pracach zespołu przygotowującego ustawę o rachunkowości.