Polska zadłużona po uszy

Spuścizna zadłużenia Polski, jaką przejęliśmy po poprzednim systemie ekonomicznym (sprzed 1989 r.), stanowi zaledwie niecałe 30% jego obecnego poziomu. Według danych Ministerstwa Finansów za październik 2005 r., zadłużenie Skarbu Państwa wynosi 439 mld zł.

Na zadłużenie Polski składają się: zadłużenie krajowe i zagraniczne. Dług krajowy stanowi 312 mld zł, w tym 308 mld zł to skarbowe papiery wartościowe. Zadłużenie zagraniczne wynosi 127 mld zł, z czego 85 mld zł to obligacje zagraniczne (łącznie z obligacjami Brady'ego), a kredyty (Klub Paryski, międzynarodowe instytucje finansowe, w tym Bank Światowy) zwiększają nasze długi zagraniczne o 42 mld zł. Biorąc pod uwagę liczbę mieszkańców, na każdego Polaka przypadało w październiku 2005 r. około 11 500 zł długu Skarbu Państwa.

Dynamiczne zadłużanie

W ostatnich ośmiu latach ogólne zadłużenie Skarbu Państwa podwoiło się. Udział zadłużenia krajowego wzrósł z 47 do 71%, zobowiązania zagraniczne w tym okresie zmieniły się z 98 do 127 mld zł. W okresie ostatnich czterech lat odnotowaliśmy wzrost zadłużenia kraju o 155 mld zł, czyli o około 55%. Szczególną dynamikę wzrostową wykazuje przyrost zadłużenia w 2005 roku. Tylko w okresie dziesięciu miesięcy 2005 r. zobowiązania wzrosły o blisko 36 mld zł, co stanowi 11-proc. wzrost w porównaniu z końcem 2004 r. Można spodziewać się jego przyrostu o blisko 43 mld zł za cały 2005 rok. Czy te ogromne sumy spożytkowano właściwie? Ile finansów przeznaczono na pożyteczne inwestycje, a ile na konsumpcję lub zapomogi dla zdrowych rencistów? Na te pytania pozostawiam odpowiedź czytelnikowi, który zechce zapewne przeanalizować, ile z trwałych pozytywnych zmian w naszym kraju, np. wybudowanych tysięcy kilometrów autostrad, mogłoby być sfinansowane z tak ogromnych pieniędzy. Przy planowanym 5-procentowym wzroście gospodarczym utrzymywanie w następnych latach kilkunastoprocentowego przyrostu zadłużenia może doprowadzić w przyszłości do poważnego kryzysu finansów państwa, z wszelkimi jego negatywnymi skutkami.

Zmiany ustrojowe po 1989 roku pozwoliły na wynegocjowanie dla naszego kraju korzystnych decyzji Klubu Paryskiego i Klubu Londyńskiego, w wyniku czego kredyty zaciągnięte przez ekipę Gierka zredukowano o połowę, a 40-miliardowe (w USD) zadłużenie w bankach komercyjnych zamieniono na obligacje. Pozostałe na koniec lipca 2005 r. zadłużenie w Klubie Paryskim wynosi około 7 mld euro. Termin jego spłaty w zdecydowanej części przypada na 2009 rok. Koszt obsługi tego zadłużenia jest wyższy niż koszt pozyskania kapitału w drodze nowych emisji zagranicznych papierów wartościowych. Korzystne więc byłoby dokonanie spłaty zadłużenia w Klubie Paryskim za środki uzyskane z emisji euroobligacji o długich terminach wykupu. Operacja ta pozwoliłaby także na wydłużenie średniego terminu zadłużenia oraz zwiększenie wiarygodności ratingowej Polski, która w przyszłości winna skutkować niższymi kosztami pozyskania kapitału. Szansa na uzyskanie zgody Klubu Paryskiego na przedterminową spłatę zadłużenia, w którym największym naszym wierzycielem jest Francja, jest niewielka. Powodem tego są nie najlepsze stosunki na linii Warszawa - Paryż, a także odrzucenie przez PLL LOT oferty Airbusa na zakup długodystansowych samolotów i wyboru boeingów B787.

Efektywne pozyskiwanie

Od połowy lat 90. pożyczki zagraniczne są zaciągane przez Skarb Państwa za pomocą emisji dłużnych papierów wartościowych, jakimi są obligacje plasowane na międzynarodowych rynkach finansowych (euroobligacje). Najczęściej wykorzystuje się w tym celu rynek europejski, chociaż polskie obligacje oferowano także na rynkach Stanów Zjednoczonych i Japonii. Ten sposób pozyskiwania kapitału jest wysoce efektywny dla podmiotów, których potrzeby pożyczkowe są bardzo wysokie - czyli np. Skarbu Państwa. Międzynarodowe rynki obligacji są jednym z miejsc obrotu papierami wartościowymi o najwyższym stopniu konkurencyjności i płynności.

Nieograniczony dostęp do globalnego rynku finansowego pozwala na korzystanie z jego ogromnych zasobów w dowolnym miejscu na świecie i w optymalnym czasie. Umożliwia to dodatkowo elastyczne kształtowanie zadłużenia w czasie oraz pozwala zdywersyfikować ryzyko kursów walut. Znaczny wzrost zagranicznych emisji obligacji naszego Skarbu Państwa obserwujemy od 2001 r. Obecnie większość emisji zagranicznych obligacji jest realizowana w ramach wieloletniego programu (Euro Medium Term Note "EMTN"), który opiewa na kwotę 12 mld euro. Pozwala on na plasowanie emisji w wielu transzach, w różnych walutach, na różnych rynkach i w dowolnych terminach.

Poziom ostrzegawczy

W kreowaniu struktury zadłużenia istotnym elementem jest wydłużenie terminu wykupu obligacji, który sięgnął w lipcu pięćdziesięciu lat. Skutkuje to także wydłużeniem średniego terminu zapadalności całego długu naszego kraju. Kwota 500 mln euro - lipcowej emisji obligacji - będzie wymagalna dopiero w 2055 r. Przy odsetkach 4,25% w ciągu tego okresu będziemy musieli zwrócić łącznie kwotę 1,5625 mld euro, czyli 2,125 razy więcej, niż wynosi obecnie pożyczka. Jest to informacja pewna, gdyż obligacje te mają oprocentowanie stałe i żadne okoliczności rynkowe tego faktu nie zmienią. Również odległy termin zapadalności posiadają obligacje 30-letnie o wartości nominalnej 1 mld euro (wykup w 2035 r.) oraz 100 mln JPY (wykup w 2034 r.). Emisje dłużnych papierów wartościowych o stałym oprocentowaniu i tak odległych terminach wykupu mogą okazać się bardzo kosztowne dla przyszłych pokoleń. Są to zobowiązania na dwa lub trzy pokolenia i obowiązek ich spłaty spadnie na nasze dzieci, wnuki, a dla niektórych pewnie i prawnuki.

Ostatnie tempo zadłużania kraju może doprowadzić do katastrofalnej sytuacji finansów państwa polskiego, z wszelkimi jego negatywnymi skutkami. Na wykresie obrazującym całkowite zadłużenie Skarbu Państwa linia trendu ma kierunek jednoznaczny i nic nie wskazuje, aby został on zmieniony. Czytelnikom pozostawiam możliwość jej ekstrapolacji na następny rok. Wyniki mogą być interesujące. Wprawdzie wskaźnik, będący stosunkiem zadłużenia do PKB, liczony wg europejskiego systemu rachunkowości ESA95, kształtujący się w Polsce na poziomie 45%, jest znacznie niższy niż w niektórych krajach, np. Włoszech (ponad 100%), jednak polska gospodarka nie może być tak zadłużona, jak włoska, ponieważ ma mniejszą zdolność do generowania kapitału na spłaty długu i kosztów jego obsługi. W 2006 r. kwota odsetek od zadłużenia przekroczy znacznie 20 mld zł, co stanowi ponad 70% planowanego deficytu budżetowego. Obecne zadłużenie Polski osiągnęło poziom ostrzegawczy. Utrzymywanie tak wysokiej dynamiki wzrostowej zadłużania państwa może poważnie zagrozić jego finansom i opóźnić nasze wejście do strefy euro. Wzrost zadłużenia o 50% w ciągu ostatnich czterech lat to o wiele za dużo. Sytuacja może stać się dramatyczna, jeżeli nie będzie odpowiedniej dyscypliny gospodarowania środkami budżetowymi. Czy nowy rząd sprosta temu problemowi? Będzie to zależeć między innymi od tego, jak wiele przedwyborczych obietnic będzie chciał spełnić bez pokrycia w przychodach Skarbu Państwa. W efekcie - grupy społeczne, do których jest adresowany program socjalny, mogą nie stać się jego beneficjentami.

O sukcesie zadecyduje wielkość wzrostu gospodarczego, który z pięknej deklaracji musi przeobrazić się w konkretne cyfry i wskaźniki.

A co u najbogatszych?Jak wygląda sytuacja największej potęgi gospodarczej świata, jaką są Stany Zjednoczone? Obecnie zadłużenie USA kształtuje się na poziomie 8 bln USD, co daje około 27 300 USD (86 000 zł) na mieszkańca tego kraju. To kwota 7,5 razy większa niż w Polsce. Szczególnie dynamiczny wzrost zadłużenia odnotowujemy od ubiegłego roku, co było spowodowane dodatkowymi obciążeniami budżetowymi, związanymi z wojną w Iraku, a także ostatnimi kataklizmami. Wysnuwanie wniosku na podstawie tych danych, że sytuacja Polski, w porównaniu ze Stanami Zjednoczonymi, jest bardzo dobra, byłoby obarczone dużym błędem. Gospodarka tego mocarstwa posiada nieporównywalny z Polską potencjał, co zapewnia mu na razie obsługę zadłużenia. Ponadto kraj ten nie boryka się z problemami wyboru formy ustroju społeczno-gospodarczego, niestabilnością i niską jakością prawa gospodarczego i podatkowego, z czym nie uporaliśmy się od 16 lat.

WGI Dom Maklerski