Żyjemy w erze kolejnych zagadek gospodarczych

Procesy związane z globalizacją wymuszą zmianę sposobu myślenia o gospodarce i doprowadzą do rewizji teorii ekonomicznych

Postępująca globalizacja, gwałtowny rozwój technik informatycznych i telekomunikacyjnych należą do najważniejszych przyczyn zauważalnych zmian w gospodarce światowej, które nie zawsze są wyjaśniane przez teorię ekonomii. Od ubiegłego roku mówi się o zagadce Alana Greenspana, do niedawna przewodniczącego Rezerwy Federalnej. Polega ona na tzw. odwróceniu krzywej dochodowości obligacji amerykańskich. Oprocentowanie obligacji 10-letnich okazało się niższe od oprocentowania obligacji krótkookresowych. Taka sytuacja miałaby prowadzić do nieuchronnej recesji w Stanach Zjednoczonych, tymczasem ma miejsce tylko pewne spowolnienie tempa wzrostu gospodarczego.

Sam Alan Greenspan sytuację taką określił mianem "conundrum", czyli zjawiska sprzecznego z teorią i oczekiwaniami, które trudno wyjaśnić. Okazuje się, że w gospodarce światowej pojawia się więcej zagadek tego typu, nie tylko na rynkach finansowych.

Ekonomistów zastanawia utrzymywanie się inflacji na stosunkowo niskim poziomie przy szybkim wzroście gospodarczym, wysokich stopach procentowych banków centralnych i rekordowo wysokich cenach ropy naftowej. Doświadczenia krajów świata z przeszłości pokazują, że w takich warunkach albo wzrost gospodarczy bywał niższy lub ujemny, albo inflacja była znacznie wyższa.

Innym, trudnym do wyjaśnienia zagadnieniem jest trwający już kilkanaście lat bezrecesyjny wzrost gospodarczy Chin na poziomie bliskim lub nieco przekraczającym 10 procent rocznie. Najdłuższy okres bez recesji w Stanach Zjednoczonych wyniósł 12 lat. Czyżby Chiny nie podlegały prawidłowości cyklicznego rozwoju, która jest powszechnym doświadczeniem krajów o gospodarce rynkowej? A może cykl chiński miałby być nieporównanie dłuższy niż gdzie indziej? Albo też w Chinach nie ma prawdziwej gospodarki rynkowej?

W przypadku Chin mamy do czynienia także z obaleniem mitu, że bardzo szybkie tempo rozwoju gospodarczego jest przede wszystkim udziałem małych krajów. Prawidłowość taka obserwowana w Unii Europejskiej (Irlandia, Luksemburg, Finlandia) nie znajduje potwierdzenia na innych kontynentach. Obok Chin mit ten obalają także Indie i Brazylia. W takim świetle niepoważnie wyglądałoby argumentowanie, że Polska rozwija się wolniej niż np. kraje nadbałtyckie tylko dlatego, że jest znacznie od nich większa.

Dla mnie osobiście polską zagadką gospodarczą pozostaje niska skłonność przedsiębiorstw do inwestowania w ostatnim okresie. Przy stosunkowo wysokim wzroście gospodarczym, rosnącym popycie krajowym i zagranicznym oraz wysokich zyskach przedsiębiorstwa wolą inwestować wolne środki w lokaty bankowe, niż wydawać je na zwiększanie zdolności produkcyjnych.

Formułuje się wiele wyjaśnień tego niekorzystnego dla przyszłego rozwoju kraju zjawiska, jednak trudno jest wskazać jedną główną przyczynę. Podejmowane próby ankietowania przedsiębiorstw w tej sprawie wiele nie wyjaśniły. Prawdopodobnie w tym przypadku, tak jak w wielu innych współczesnych zagadkach ekonomicznych, zadziałał łączny efekt wielu czynników i nie sposób jest wyodrębnić jeden główny.

Teoria ekonomii powstała w wyniku syntezy procesów i zjawisk empirycznych. Jako nauka społeczna podlega ewolucji w miarę ewolucji prawidłowości gospodarczych. Można zatem oczekiwać, że procesy związane z globalizacją wymuszą zmianę sposobu myślenia o gospodarce i nawet doprowadzą do rewizji niektórych teorii ekonomicznych. Należy też spodziewać się nowych teorii, opisujących zjawiska, z jakimi dotychczas nie mieliśmy do czynienia.

Rzecz w tym, że teorie ekonomiczne powstają ze znacznym opóźnieniem wobec zjawisk, które obserwujemy na bieżąco. Analitycy, ośrodki prognostyczne i politycy gospodarczy będą stawali coraz częściej wobec sytuacji, w których przewidywanie przyszłych zjawisk i procesów na podstawie materiału teoretycznego i empirycznego z przeszłości może okazywać się zawodne. Wydaje mi się, że powstałą próżnię zapełni rynek hipotez roboczych formułowanych przez ośrodki badawcze i firmy konsultacyjne.