Prawne niewiadome

Uregulowania prawne dotykające szeroko pojętej windykacji, które mają nastąpić w tym roku są w pewnym stopniu niewiadomą. Na szczególną uwagę zasługują obszerne zmiany kodeksu postępowania cywilnego oraz wygaśnięcie części przepisów ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary, uznane przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodne z Konstytucją.

Zmiana Kodeksu postępowania cywilnego (Dz. U. z 2004 r. Nr. 172 poz. 1804) dotykają nawet zasad w kodeksie tym obowiązujących. Nowelizacja eliminuje regulacje dotyczące zasady "prawdy obiektywnej", rozszerzono także zakres przymusu adwokackiego w postępowaniu przed Sądem Najwyższym oraz sądami apelacyjnymi. W części ogólnej zmianie uległy także przepisy dotyczące właściwości sądu. Precyzując, zmiany w tej materii dotyczą podwyższenia wartości przedmiotu sporu limitującej właściwość sądu rejonowego. Dotychczasowy próg wartości przedmiotu sporu zmieniono z 30 000 zł na 75 000 zł. Zmianie uległ też próg wartości przedmiotu sporu w sprawach gospodarczych z 30 000 zł do 100 000 zł. Zmiany te spowodują zdecydowane zwiększenie ilości spraw rozpoznawanych przez sądy rejonowe. Kolejna grupa istotnych zmian w kodeksie postępowania cywilnego stanowią zmiany w postępowaniu zabezpieczającym i egzekucyjnym. Zmiany te dotyczą zarówno samej redakcji przepisów o postępowaniu zabezpieczającym jak i wprowadzenia nowych sposobów egzekucji. Od nowego roku przepisy regulujące postępowanie zabezpieczające stanowią oddzielną część pod nazwą " Postępowanie zabezpieczające". Zmiany redakcyjne spowodują zmiany w wykładni tych przepisów. Zmiany postępowania zabezpieczającego nie ograniczają się wyłącznie do zmian w redakcji przepisów. Rozszerzeniu uległ zakres stosowania postępowań zabezpieczających tak by zabezpieczenie mogło być udzielone w każdej sprawie oraz każdemu uczestnikowi postępowania cywilnego. Doprecyzowaniu uległa także fundamentalna kwestia podstaw zabezpieczeń poprzez ograniczenie tych podstaw do dwóch ale swym zakresem obejmujących wszystkie dotychczas istniejące. Zabezpieczenie może być ustanowione, jeśli podmiot uprawniony uprawdopodobni istnienie roszczenia, które chce zabezpieczyć. Drugim warunkiem niezbędnym do ustanowienia zabezpieczenia jest istnienie "interesu prawnego". Z interesem prawnym mamy do czynienia wtedy, gdy brak zabezpieczenia uniemożliwi lub znacznie utrudni wykonanie orzeczenia lub w inny sposób uniemożliwi bądź poważnie utrudni osiągnięcie celu postępowania w sprawie. Takie rozwiązanie w konfrontacji z obecnie jeszcze obowiązującym przepisami jest zdecydowanie korzystniejsze gdyż obecna mnogość podstaw zabezpieczenia wzajemnie się krzyżujących w wielu przypadkach bywa podstawą trudności w stosowaniu przepisów. Zmiany nie ominęły także sposobów zabezpieczenia gdzie obok dotychczas istniejących pojawiły się nowe. Wprowadzono zakaz pobierania pieniędzy z rachunków bankowych, zarząd nad przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym dłużnika. Katalog zabezpieczeń rozszerzono także na niektóre ograniczone prawa rzeczowe. Wprowadzono zakaz rozporządzania (zbywania) spółdzielczym prawem do lokalu mieszkalnego, spółdzielczym prawem do lokalu użytkowego lub prawem do domu jednorodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej. Ten pełniejszy katalog zabezpieczeń zdecydowanie wpłynie na efektywność w osiąganiu celu zabezpieczenia.

Na podstawie nowych rozwiązań nadawanie klauzuli wykonalności winno następować z urzędu, co w efekcie doprowadzi do natychmiastowej wykonalności postanowień o dokonaniu zabezpieczenia.

Następnie zmieniono w kpc część przepisów regulującą postępowanie egzekucyjne. Zmiany dotknęły zarówno podstaw egzekucji i obowiązków dłużnika związanych z wyjawieniem majątku jak i systemu środków zaskarżania oraz wprowadzono nowe sposoby egzekucji. Wprowadzone rozwiązania dotyczące podstaw egzekucji mają na celu maksymalne ułatwienie wszczęcia egzekucji przez wierzyciela. Służyć temu ma min.

n rozszerzenie tytułu wykonawczego przeciwko zbywcy przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego

n uproszczona procedura nadawania klauzuli wykonalności wyrokom sądów polubownych

n wprowadzenie nowego tytułu egzekucyjnego (akt notarialny, w którym dłużnik poddaje się egzekucji niebędący dłużnikiem osobistym)n rozszerzenie obowiązującego już dziś tytułu wykonawczego, jakim jest akt notarialny (art. 777 §1 pkt. 4 kpc) poprzez umożliwienie poddania się tym aktem egzekucji, co do wydania lokalu, nieruchomości lub statku.

Wprowadzone zmiany w systemie środków zaskarżania ograniczyły możliwość wniesienia skargi do skargi na czynności komornika i zażalenia. Usunięto tym samym zarzuty na oszacowanie ruchomości i zarzuty na plan podziału sumy majątkowej bardzo często wykorzystywane przez dłużników do wydłużania procesu egzekucji. Najistotniejsze zmiany dotyczą sposobów egzekucji. Wprowadzono regulacje zezwalające na zbycie ruchomości w drodze sprzedaży z wolnej ręki. Takie rozwiązanie zdecydowanie może wpłynąć na usprawnienie egzekucji. Zabezpieczeniem przed zbytnią dowolnością i krzywdzącą dla dłużnika sprzedażą jego ruchomości jest wprowadzenie uregulowań określających ceny minimalne. Istotne zmiany dotyczą także egzekucji z rachunku bankowego. Zmiany mają na celu uniemożliwienie dłużnikom usunięcie spod zajęcia znajdujących się na zajętym rachunku pieniędzy. Przepisy wprowadzają obowiązek uzyskania zgody sądu na wszystkie wypłaty z zajętego rachunku. Uchwalone przepisy regulują także egzekucją z rachunków wspólnych.

Uregulowano także egzekucję z:

n praw dłużnika przysługujących mu na wypadek wystąpienia ze spółki cywilnej lub jej rozwiązania

n udziału w spółce prawa handlowego

n praw patentu, rejestracji wzoru użytkowego itp.

n papierów wartościowych udostępnionych do obrotu publicznego.

Zmiany w kpc są na tyle obszerne, że na łamach niniejszego artykułu możemy jedynie zasygnalizować zmiany uznane przez nas za istotne.

W wyroku z dnia 3 listopada 2004r Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 5, art. 7 art. 17-18 art. 20-21 oraz art. 4 w związku z artykułem 36 ust. 1 ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz. U. z 2004 r. nr 197 poz. 1661) są niezgodne z konstytucją. Jednocześnie w wyroku tym Trybunał odroczył utratę mocy obowiązującej przepisów uznanych za niezgodne z konstytucją do dnia 30 czerwca 2005r.. W okresie tym ustawodawca ma uregulować kwestię tej odpowiedzialności w sposób z godny z ustawą zasadniczą.Zdaniem Trybunału uregulowania art. 4 w związku z art. 36 zaskarżonej ustawy uniemożliwiają podmiotowi zbiorowemu obronę swych praw pozbawiają go możliwości uczestnictwa na prawach strony w postępowaniu karnym prowadzonym przeciwko osobie fizycznej (pracownikowi). Zgodnie z postanowieniami art. 4 w związku z art. 36 orzeczenie wydane w postępowaniu przeciwko pracownikowi jest dla sądu wiążące w postępowaniu przeciwko podmiotowi zbiorowemu (pracodawcy). Takie uregulowanie odbiera podmiotowi zbiorowemu prawo do ochrony swych interesów i jako takie musi zostać uznane za naruszające konstytucyjne prawo do obrony określone w art. 42 ust. 2 Konstytucji. Kolejnym uchylony artykuł także reguluje kwestię przesłanek odpowiedzialności podmiotu zbiorowego. Za jego pomocą wprowadzono pojęcia: "winy w wyborze", "winy w nadzorze" oraz najbardziej kontrowersyjnej "winy w organizacji". Już w fazie prac nad zaskarżoną ustawą doktryna wraz z prawnikami - praktykami podnosiła zarzuty, iż zapisy te zbyt szeroko ingeruj związek przyczynowo skutkowy pomiędzy zachowaniem się osoby fizycznej a odpowiedzialnością podmiotu zbiorowego. Zgodnie z uchylonymi przepisami podmiot zbiorowy podlega odpowiedzialności w razie stwierdzenia: "... co najmniej braku należytej staranności w wyborze osoby fizycznej (...) lub co najmniej braku należytego nadzoru nad tą osobą albo gdy organizacja działalności tego podmiotu nie zapewnia uniknięcia popełnienia czynu zabronionego (...)." Pozostawienie regulacji w takim kształcie będzie prowadzić niemalże do automatycznej odpowiedzialności podmiotu zbiorowego w przypadku popełnienia przestępstwa przez pracownika. Trybunał uznał, że niedopuszczalne jest stosowanie represji wobec podmiotu, któremu nie można zarzucić naruszenia prawa, choćby przez nie dołożenie należytej staranności. Również przepisy zaskarżonej ustawy (atr. 7, Art. 17-18 I art. 20-21) określające zasady ustalania wysokości kar pieniężnych zostały przez Trybunał uznane za niekonstytucyjne. Przyjęte w nich rozwiązania nie pozwalają na jasne określenie wymiaru kary. Jak podkreśla Trybunał wyliczenie "sum przychodu" może nastręczać sądom poważne trudności interpretacyjne i praktyczne zwłaszcza w przypadku podmiotów zbiorowych nieprowadzących ksiąg rachunkowych. Przepisy te jako niespełniające zasady dostatecznej określoności są sprzeczne z standardami stanowienia prawa obowiązującymi w demokratycznym państwie prawnym prze co naruszają art. 2 Konstytucji.