Systemy emerytalne bankrutują

W większości krajów Unii Europejskiej emerytury wypłacane są z bieżących składek odprowadzanych przez osoby jeszcze pracujące. Z angielska taki system nazywa się "pay-as-you-go". Jeśli z jakichś powodów brakuje środków gromadzonych w ten sposób, wypłatę świadczeń dofinansowuje się z budżetu.

Wysokość świadczeń zależy przede wszystkim od długości okresu ubezpieczenia oraz zarobków osoby oszczędzającej na przyszłe świadczenie. W krajach Unii Europejskiej zarówno pracownicy, jak i pracodawcy opłacają składki na ubezpieczenie społeczne. Proporcje, w jakich obowiązek ten ich dotyka, zależą nie tylko od zamożności kraju, ale także od tego, czy pracodawcy mogą dodatkowo ubezpieczać swoich pracowników.

Około 90% wszystkich świadczeń emerytalnych w UE pochodzi z systemu państwowego. Emerytury wypłacane z planów emerytalnych w ramach II i III filaru stanowią odpowiednio 7% i 3% ogółu na koniec I części świadczeń. We Włoszech, Francji i Portugalii w ogóle nie istnieje II i III filar. Tylko w Holandii, Irlandii i Wielkiej Brytanii emerytury dodatkowe mają stosunkowo duży udział w ogólnej sumie świadczeń.

W Niemczech trzy warstwy

W Niemczech obowiązkowe ubezpieczenia emerytalno-rentowe prowadzone są przez różnorodne federalne, jak i regionalne instytucje ubezpieczeniowe. Oddzielne systemy prowadzone są dla pracowników cywilnych i rolników. Część osób pracujących na własny rachunek korzysta z systemów prowadzonych przez stowarzyszenia zawodowe, które mają status instytucji prawa publicznego. Dotyczy to m.in. doradców podatkowych, prawników, lekarzy itp. Osoby ubezpieczone w stowarzyszeniach zawodowych są wyłączone z systemu powszechnego, prowadzonego przez państwo.

Państwowy system ubezpieczeniowy oparty jest na finansowaniu bieżącym. Składka w wysokości 19,5% pensji w równych częściach płacona jest przez pracownika i pracodawcę. Osoby z ponad 45-letnim stażem otrzymują świadczenia emerytalne w wysokości 70% swoich ostatnich poborów netto. Świadczenia emerytalne osób należących do stowarzyszeń zawodowych są nieco wyższe niż te wypłacane z systemu państwowego. W przypadku pracowników państwowych wskaźnik zastąpienia wynagrodzenia przez świadczenie emerytalne wynosi 75%.

Ten bazowy system stanowi najważniejszą część, tzw. warstwę, całego systemu zabezpieczenia emerytalnego w Niemczech. Drugą tworzą zakładowe systemy emerytalne. Mają charakter uzupełniający. Państwo ustanawia jedynie ramy prawne ich funkcjonowania. Zakładowe systemy emerytalne organizowane są przez pracodawcę i przeznaczone dla pracowników. Mają charakter dobrowolny i prywatny. Mogą być tworzone w ramach jednego przedsiębiorstwa, kilku zakładów lub całej branży.

Trzecią warstwę stanowią indywidualne ubezpieczenia dobrowolne. Nie ma jednoznacznej definicji prywatnego zabezpieczenia emerytalnego. Istnieje bowiem szerokie spektrum możliwości, które różnią się między sobą jakością, ceną i regulacją prawną. Owe spektrum tworzą przede wszystkim produkty ubezpieczeniowe i bankowe, papiery wartościowe lub produkty funduszy inwestycyjnych, a także kapitał rzeczowy (np. nieruchomości). Znaczenie poszczególnych warstw w tworzeniu dochodu przyszłego emeryta jest takie, że 80% średniego świadczenia pochodzi z systemu bazowego, i po 10% z zabezpieczenia zakładowego i indywidualnego.

Łańcuszek św. Antoniego

Większość Niemców jest przekonana, że ich składka na fundusz emerytalny jest gdzieś przechowywana i że w chwili przejścia na emeryturę otrzymają te pieniądze z powrotem i oczywiście z odsetkami. To jednak tylko złudzenie. W rzeczywistości nic nie jest przechowywane, niczego się nie oszczędza. Całe pieniądze wpłacane na fundusz emerytalny przekazywane są natychmiast na konta dzisiejszych emerytów. - Ten system funkcjonuje na takiej samej zasadzie, jak łańcuszek św. Antoniego. Wszystko działa bez zarzutu, dopóki stale przybywa płatników. Ale kiedy ich brakuje, system zaczyna się chwiać - powiedział ekonomista Bert Rurup, doradca rządu.

Przyczyna owego zachwiania jest prosta. Zdobycze medycyny znacznie wydłużyły życie Europejczyków. Systemy emerytalne muszą więc wypłacać świadczenia coraz większej liczbie uprawnionych i coraz dłużej. Zmieniło to diametralnie proporcje między liczbą płacących składki, zwłaszcza przy ponad 10-proc. bezrobociu w Niemczech, a pobierających świadczenia. W rezultacie coraz więcej trzeba dopłacać z budżetu. W 1996 r. państwo dopłaciło do niemieckich kas emerytalnych 40 mld euro, w 2003 r. było to już 61 mld, w tym będzie jeszcze więcej.

Niemiecki system emerytalny omówiliśmy najobszerniej ze względu na pozycję gospodarki tego kraju. Warto też zwrócić uwagę na to, o czym pisał "Der Spiegel": "Rzekome zdobycze socjalne, które nagromadzili politycy socjaldemokratyczni i chadeccy w ramach groteskowej rywalizacji prowadzonej od wielu lat, okazują się często dotowanym przez państwo zaproszeniem do próżniactwa i oszustwa. Mamy bezrobotnych, którzy wcale nie szukają pracy, klientów opieki społecznej, którzy na czarno zarabiają więcej niż pracownicy etatowi, i fikcyjnych inwalidów, których pracodawcy pozbywają się ,załatwiając im sfingowane zaświadczenia lekarskie o niezdolności do pracy".

Podobnych wynaturzeń na taką skalę w innych krajach europejskich na ogół nie ma, ale podobne problemy natury demograficznej dotyczą oczywiście wszystkich.

Austria

W Austrii system emerytalny jest finansowany na zasadzie "pay-as-you-go", czyli z bieżących składek ubezpieczeniowych wpłacanych do systemu przez osoby pracujące. Pracodawca płaci składkę za pracownika w wysokości 12,55% wynagrodzenia, składka pracownika to 10,25%. Składki pobierane są tylko do określonego pułapu miesięcznego wynagrodzenia. Emerytura obliczana jest na podstawie wpłat ze 180 miesięcy z najwyższymi wpłaconymi na ubezpieczenie społeczne składkami. Na ostateczną wysokość emerytury ma też wpływ długość okresu składkowego.

Belgia

W Belgii do obowiązkowego systemu ubezpieczeniowego należą zarówno pracownicy najemni, jak i osoby pracujące na własny rachunek. Składka na ubezpieczenie emerytalne jest podzielona. Pracownik płaci 7,5% swojego uposażenia, pracodawca 8,86%. W przypadku przejścia na emeryturę osoby samotnej jej świadczenie wynosi 60% zarobków z okresu aktywności zawodowej. W przypadku osoby zamężnej lub żonatej - 75%, jednak tylko wtedy, gdy drugie z małżonków nie ma własnego świadczenia.

Dania

W Danii obok emerytur podstawowych istnieje system państwowych emerytur uzupełniających, który obejmuje ok. 80% zatrudnionych. Oba systemy są finansowane w ramach umowy międzypokoleniowej na zasadzie "pay-as-you-go". Osoby pracujące dłużej niż 9 godzin tygodniowo oraz czasowo bezrobotni obowiązkowo należą do państwowego systemu emerytur uzupełniających tworzonego z obowiązkowych składek płaconych zarówno przez pracowników, jak i pracodawców. Wysokość składek zależy od czasu pracy i wysokości dochodów. Wszyscy, którzy przez 40 lat mieszkali w Danii, mają uprawnienia do państwowej emerytury w wieku 67 lat.

Finlandia

W Finlandii istnieją odrębne systemy dla pracowników najemnych, pracodawców, a także dla poszczególnych kategorii ubezpieczonych, na przykład rolników. System emerytalny pracujących na własny rachunek oraz rolników finansowany jest z bieżących wpłat. Z kolei system dla pracowników najemnych jest połączeniem systemu finansowania bieżącego z elementami systemu kapitałowego. Składka w systemie obowiązkowym wynosi 21,5% wynagrodzenia. Wysokość świadczenia emerytalnego zależy od stażu, a maksymalna wysokość świadczenia stanowi 60% dochodu sprzed przejścia na emeryturę.

Francja

We Francji istnieje kilka odrębnych systemów emerytalnych dla poszczególnych grup zawodowych. Ogólny obejmuje pracowników zatrudnionych w przemyśle i handlu. Inny jest system dla rolników, własne systemy emerytalne mają też kolejarze, górnicy, marynarze, adwokaci, notariusze, pracownicy państwowi oraz osoby pracujące na własny rachunek. Jednocześnie istnieją liczne normy prawne, które koordynują ogólny system ubezpieczeń społecznych z innymi systemami.

Cechą wspólną wszystkich systemów jest finansowanie wypłat z bieżących składek. Wysokość składki ubezpieczeniowej wynosi 16,35% wynagrodzenia, z czego 6,55% opłaca pracownik, resztę pracodawca. We Francji z wnioskiem o emeryturę można wystąpić po ukończeniu 60 roku życia. Zainteresowani pełną emeryturę otrzymają, gdy udowodnią co najmniej 155 kwartałów (38 lat i 3 kwartały) stażu ubezpieczeniowego. Staż taki gwarantuje świadczenie w wysokości 50% średniego wynagrodzenia z 15 lat pracy najkorzystniejszych dla ubezpieczonego.

Grecja

W Grecji istnieją dwa rodzaje obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnych, które gwarantują zarówno świadczenie podstawowe, jak i dodatkowe. Pracownicy najemni należą przeważnie do systemu podstawowego, chociaż pracownicy bankowości, prasy czy urzędnicy państwowi mają własne systemy oszczędzania na emeryturę. Podobnie jak rolnicy, osoby zatrudnione na morzu oraz pracujące na własny rachunek.

Osoby, które przystąpiły do ubezpieczenia przed 31 grudnia 1992 r., płacą składkę w wysokości 20% rocznego wynagrodzenia, z czego pracodawca opłaca 13,33%. W przypadku osób ubezpieczonych po 1 stycznia 1993 r. państwo ze swojej kieszeni dodatkowo opłaca 10%.

W systemach dodatkowych, które obejmują pracowników najemnych, składka wynosi 6% i jest opłacana w równych częściach przez pracownika i pracodawcę. Po przejściu na emeryturę wysokość świadczenia bazowego dla osób ubezpieczonych przed końcem 1992 r. waha się od 30 do 70% zarobków. Przy ustalaniu wysokości świadczenia brane są pod uwagę zarobki uzyskane z ostatnich 5 lat zatrudnienia.

Hiszpania

Wypłacalność hiszpańskiego systemu emerytalnego zależy od bieżących wpłat składek na ubezpieczenie społeczne. Składka płacona przez pracodawcę wynosi 30,8% rocznego wynagrodzenia pracownika. Pracownik "dokłada" 6,4% wynagrodzenia rocznego. Minimalny okres opłacania składek uprawniający do uzyskania emerytury wynosi 15 lat. Przy takim okresie składkowym świadczenie stanowi 50% podstawy służącej do obliczania emerytury. Każdy dodatkowy rok składkowy w przedziale 16-25 lat podwyższa świadczenie o 3% podstawy emerytury. W przypadku opłacania składek od 26 do 35 lat emerytura podwyższana jest rocznie o 2% podstawy. Jeśli okres składkowy wynosi 35 lat i więcej, świadczenie wynosi 100% podstawy obliczania emerytury i jest to jego maksymalna wysokość w systemie ubezpieczeń społecznych.

Holandia

W pierwszym, państwowym filarze holenderskiego systemu emerytalnego obowiązkowo uczestniczą wszyscy obywatele tego kraju. Składkę opłacają jedynie pracownicy. Składki są gromadzone na odrębnym funduszu, tak więc środki na wypłaty nie pochodzą z budżetu państwa. Ostatnio rząd wprowadził jednak tzw. fundusze pomocnicze, w których gromadzone są środki przekazywane z budżetu. Fundusze te razem z narosłymi odsetkami mają być wykorzystywane do zasilania wypłat nie wcześniej niż w 2020 r. Wysokość większości świadczeń nie jest uzależniona od wielkości zarobków - mają one charakter płaski. Wyraźne różnice występują jedynie w zależności od stanu cywilnego osoby ubezpieczonej. Emerytura osób samotnych wynosi ok. 9,6 tys. euro rocznie, a małżeństw sięga ponad 13 tys. euro.

Szwecja

Szwecja oferuje obywatelom powszechny system emerytalny, składający się z dwóch filarów. W pierwszym wysokość emerytury zależy od dochodu, a składki są zapisywane na koncie ubezpieczonego. Drugi filar tzw. emerytur składkowych opiera się na składkach, które są inwestowane. Z ogólnej kwoty składki, która wynosi 18,5%, na świadczenie zależne od dochodów przeznaczane jest 16%, a pozostałe 2,5% jest inwestowane. W systemie emerytur zależnych od dochodu emerytura równa jest sumie składek indeksowanych wskaźnikiem średniego wzrostu dochodu narodowego podzielonej przez przewidywane dalsze trwanie życia. W systemie świadczeń składkowych wysokość emerytury stanowi sumę składek powiększoną o zyski kapitałowe. I dopiero ta kwota jest dzielona przez przewidywane dalsze trwanie życia.

Wielka Brytania

W Wielkiej Brytanii emerytura pochodzi z dwóch systemów - emerytur podstawowych i państwowego systemu emerytur zależnych od zarobków. Z systemu emerytur podstawowych wypłacane są świadczenia o jednakowej wysokości. Otrzymują je osoby, które opłacały składki na ubezpieczenie przez przynajmniej 90% wymaganego okresu (mężczyźni 49 lat, kobiety 44 lata). Jeśli komuś brakuje lat składkowych, wysokość świadczenia jest obniżana o 2,5% za każdy brakujący rok.

Wysokość świadczenia z systemu emerytur zależnych od zarobków zależy od średniego wynagrodzenia z całego okresu aktywności zawodowej oraz tzw. współczynnika kumulacji.

Włochy

We Włoszech świadczenia są wypłacane z bieżących składek. Składka wynosi 32,7% rocznego wynagrodzenia, z czego 8,89% płaci pracownik. Emerytury z powszechnego systemu ubezpieczeń obliczane są na podstawie wpłaconych składek i dalszego przewidywanego trwania życia. Składki płacone są tylko od wynagrodzeń do określonego pułapu, który jest waloryzowany o wskaźnik wzrostu kosztów utrzymania.

Więcej starszych, mniej pieniędzy

Ludność Unii Europejskiej starzeje się. Jak zapowiadają demografowie, wskaźnik zależności wiekowej (liczba osób powyżej 60. roku życia do liczby osób między 20. a 59. rokiem życia) będzie stale wzrastać. W latach 1990-2000 ów wskaźnik dla Europy zwiększył się o prawie 3 punkty. Oczekuje się, że w następnej dekadzie podskoczy o 4,7 pkt.

Jak bardzo proporcja ludności czynnej zawodowo do emerytów była większa w latach 60. w porównaniu z końcem lat 90., szczególnie dobrze widać na przykładzie Włoch. Według Rocznika Statystyki Międzynarodowej, w 1964 r. na 51 mln obywateli 39% stanowili czynni zawodowo. Ludzi powyżej 65. roku życia było 9,6%. Według danych z 1998 r., na 57 mln Włochów niewiele ponad 40% było czynnych zawodowo, a aż 17,4% w wieku emerytalnym. Z powyższego wynika, że w latach 60. proporcja ludzi czynnych zawodowo do ludzi powyżej 65. roku życia w tym kraju wynosiła ok. 4, a pod koniec lat 90. tylko ok. 2,3.