Fundusze inwestycyjne: prospekt źródłem wiedzy

Kupowanie jednostek uczestnictwa trzeba robić rozsądnie

1,4 mln klientów mają już działające w naszym kraju fundusze inwestycyjne. W ostatnim czasie najwięcej zarobiły osoby kupujące jednostki uczestnictwa w funduszach akcyjnych.

Przed podjęciem decyzji o inwestycji w fundusz uczestnik powinien zapoznać się z opisem wszystkich okoliczności, które mogą mieć wpływ na jej ostateczny wynik. Takie informacje zawiera prospekt informacyjny.

Dokument powinien być powszechnie dostępny. Można go znaleźć m.in. na stronie internetowej towarzystwa funduszy inwestycyjnych. Jest również doręczany na każde życzenie uczestnika. W miejscach sprzedaży jednostek uczestnictwa udostępniana jest jego skrócona wersja. Polskie przepisy odnoszące się do zakresu informacji, które powinny być zawarte w prospekcie, sprawiają, że dokument ten jest bardzo obszerny (od kilkudziesięciu do nawet kilkuset stron). Stąd inwestorzy sięgają do niego niechętnie, najczęściej dopiero w momencie, kiedy dochodzi do sporów z funduszem.

Profil inwestora

Lekturę dokumentu warto rozpocząć od opisu profilu inwestora. Informacja ta określa właściwości "modelowego" inwestora (np. osoba, która planuje oszczędzać przez pięć lat i liczy się z wahaniami wartości inwestycji w krótkim okresie; albo klient, który ceni sobie przede wszystkim bezpieczeństwo i szybki dostęp do środków, a jednocześnie oczekuje stopy zwrotu wyższej niż na lokacie bankowej). W trakcie analizy prospektu klient dowie się również, jak wygląda pełna oferta funduszy danego TFI. Może okazać się, że inne fundusze, o których istnieniu wcześniej nie wiedział, lepiej odpowiadają jego potrzebom.

Zasady polityki inwestycyjnej

Każdy fundusz ma określony cel inwestycyjny. Może nim być ochrona realnej wartości aktywów, osiąganie przychodów z lokat lub wzrostu wartości aktywów w wyniku wzrostu wartości lokat. Dopiero zasady (strategie) inwestowania określają, w jaki sposób zarządzający funduszem zamierza wskazany cel osiągnąć. Zamieszczany w prospektach opis zasad polityki inwestycyjnej odnosi się do rodzajów lokat, kryteriów ich doboru, zasad dywersyfikacji i innych ograniczeń inwestycyjnych, jak również zasad wykorzystywania przez fundusz kredytów i pożyczek. Na poziomie skrótu prospektu precyzuje się, czy fundusz stosuje specyficzne strategie inwestycyjne (np. strategiź zabezpieczania portfela lokat, umożliwiającą osiągnięcie określonej stopy zwrotu), inwestuje w określonym obszarze gospodarki (np. tylko małe spółki), czy na określonym terytorium (np. Europa Środkowa), a także, czy zarządzanie ma charakter aktywny (portfel jest często przebudowywany), czy też bierny (portfel odzwierciedla skład określonego indeksu, np. WIG20). W przypadku instrumentów dłużnych wskazuje się również, kto jest ich emitentem (rząd czy korporacja).

Wyniki historyczne oraz benchmark

Przy dokonywaniu wyboru właściwego funduszu, jak również przy ocenie jakości zarządzania nim, bardzo pomocny jest wzorzec (benchmark), który umożliwia porównanie wyników inwestycyjnych. Przykładem takiego wzorca dla funduszu, którego polityka inwestycyjna zakłada inwestycje głównie w polskie akcje, najczęściej jest WIG. W przypadku gdy polityka zakłada podział portfela na część akcyjną i dłużną (fundusze zrównoważone i stabilnego wzrostu), wzorzec będzie miał więcej niż jeden składnik, np. 50 proc. WIG i 50 proc. rentowność bonów skarbowych).

Oceniając dotychczasową jakość zarządzania, porównuje się stopy zwrotu osiągane przez fundusz ze stopami zmian benchmarku. Najlepiej jest, gdy "fundusz bije benchmark". Jednak warto wiedzieć, iż to, że fundusz nie pobił przyjętego wzorca, nie oznacza od razu, że był źle zarządzany (konstrukcja wzorca może np. nie uwzględniać kosztów funduszu). Niepokojące mogą być natomiast znaczące (w zależności od rodzaju funduszu - od kilku do kilkunastu procent) różnice w prezentowanych stopach zwrotu. Oznacza to, że albo benchmark został źle dobrany (nie odpowiada stylowi zarządzania portfelem) i nie spełnia swojej roli, albo mogło dojść do odstępstw od opisanych zasad polityki inwestycyjnej.

Ryzyko

Fundusze ustawowo nie mogą gwarantować osiągnięcia celu inwestycyjnego. Ryzyko jest nieodłącznym elementem inwestycji w fundusz. Jest ono związane z lokowaniem majątku funduszu w określone instrumenty finansowe, jak i z samym inwestowaniem przez uczestnika w jednostki uczestnictwa.

W pierwszym przypadku opisy zawarte w prospektach odnoszą się do ryzyka rynkowego (głównie związanego z niekorzystną zmianą kursów instrumentów, poziomu stóp procentowych), kredytowego (niewywiązanie się z zobowiązań przez emitenta), rozliczenia (opóźnienia w rozliczaniu transakcji na rynku finansowym), płynności (ograniczona możliwość zbycia instrumentów), walutowego (w przypadku inwestycji w papiery denominowane w obcej walucie), koncentracji lokat w określone aktywa lub na określonych rynkach finansowych. W przypadku ryzyka związanego z inwestycją w jednostki uczestnictwa zwraca się uwagę na ryzyko operacyjne (związane z błędami ludzkimi i błędami systemów), możliwość likwidacji funduszu, przejęcie zarządzania funduszem przez inny podmiot czy zmianę polityki inwestycyjnej (warto wspomnieć, że takie sytuacje zdarzają się na polskim rynku, gdy TFI likwidują albo łączą fundusze, bo nie cieszą się popularnością inwestorów albo perspektywy dalszych wyników nie są obiecujące), ryzyko zawieszenia odkupywania jednostek uczestnictwa itd.

Zasady zbywania i odkupywania

Bardzo ważną częścią prospektu jest opis zasad zbywania i odkupywania jednostek uczestnictwa. Często kilka minut w obiegu dokumentów może oznaczać znaczne różnice w kwotach w ostatecznym rozliczeniu transakcji, a tym samym w wyniku z inwestycji.

Znając zasady rozliczeń, inwestor może wybrać najkorzystniejszy sposób dokonania transakcji, np. internet czy telefon albo wybrany punkt sprzedaży, gdzie przepływ dokumentów może trwać dłużej. Inwestor może się również zorientować, czy warto np. dokonać transakcji w piątek, skoro przelew i tak zostanie dokonany w poniedziałek, co oznacza, że środki nie będą pracować przez weekend. Może też przeczytać, że jeżeli złoży zlecenie np. do godziny 12, to kupi jednostki po cenie z tego samego dnia.

Standardem na rynku jest już w zasadzie rozliczanie tego samego lub następnego dnia i możliwość otrzymania środków w kolejnym lub w drugim dniu roboczym. W przypadku funduszy inwestujących za granicą terminy te mogą być dłuższe. W żadnym wypadku transakcja nie może być dokonana później niż w terminie 7 dni.

Opłaty manipulacyjne, koszty i podatki

Oszczędzanie w funduszu inwestycyjnym wiąże się z opłatami i kosztami. Pierwsze z nich są pobierane bezpośrednio z wpłat/wypłat dokonywanych przez uczestników (opłata manipulacyjna) i obciążają bezpośrednio inwestora. Pozostałe koszty (tzw. wynagrodzenie za zarządzanie funduszem, prowizje transakcyjne itd.) obciążają działalność funduszu (są pobierane codziennie z aktywów funduszu) i wpływają na bieżącą wycenę jednostek uczestnictwa. Prospekt zawiera opis wszystkich opłat ponoszonych bezpośrednio przez uczestnika, sposobu ich pobierania i naliczania, a także wielkości kosztów, które będą wpływały na ostateczny wynik z jego inwestycji.

W przypadku podatków prospekty zawierają jedynie ogólne zasady naliczania i potrącania podatków. Istotną informacją jest prezentowana przez dany fundusz metoda dotycząca kolejności odkupywania jednostek uczestnictwa. Ma to znaczenie dla inwestorów, których dokonywali więcej niż jednej transakcji, np. czy w pierwszej kolejności odkupione mają zostać jednostki nabyte najwcześniej (metoda FIFO), czy jako ostatnie (metoda LIFO), czy też te, które miały najwyższą cenę nabycia (HIFO). Niektóre fundusze oferują również możliwość wskazania określonej metody przez inwestora w momencie wycofywania się z inwestycji, jak również możliwość gromadzenia jednostek na różnych rachunkach i odkupywanie konkretnych jednostek poprzez wskazanie jego numeru.

Informacja o TFI

Fundusz, oprócz przedstawienia szczegółowej oferty, zamieszcza w prospekcie również podstawowe informacje o zarządzającym nim towarzystwie (np. poziom utrzymywanych kapitałów własnych) i osobach zarządzających (przedstawienie posiadanych przez nich kwalifikacji do pełnienia określonej funkcji).

Inwestorzy nie są też często świadomi, jak ważna jest rola banku depozytariusza i jego obowiązków wobec uczestników. Podmiot ten nie tylko przechowuje aktywa funduszu i na bieżąco monitoruje jego działalność. Pod jego adresem można kierować również skargi w przypadku szkód wyrządzonych przez towarzystwo.

Statut

Prospekt zawiera statut funduszu, będący swego rodzaju umową (zawieraną poprzez nabycie jednostek) pomiędzy uczestnikiem a funduszem, obejmujący opis praw uczestnika funduszu i sposób działania funduszu. W statucie określane są dodatkowe zasady związane z oszczędzaniem w funduszu (np. możliwość posiadania więcej niż jednego rejestru, oszczędzania na tzw. rejestrach małżeńskich, zasady ustanawiania zastawu jednostek i blokad rejestru).

Wiedza to twoje prawo

Prospekty informacyjne są aktualizowane co najmniej raz w roku (z reguły w połowie maja) i zawierają dane wg stanu na koniec roku. Są udostępniane w internecie. Na żądanie uczestnika fundusz inwestycyjny otwarty ma obowiązek doręczyć mu prospekt. Warto korzystać z tego prawa, analizować informacje zawarte w corocznych aktualizacjach i śledzić na bieżąco najbardziej istotne zmiany. Pomimo swojej objętości, dokument prospektu powinien być przystępny w treści i napisany językiem zrozumiałym.

Wyniki historyczne

Prezentowane w prospekcie informacje o zmianach cen jednostek uczestnictwa umożliwiają analizę wyników historycznych (czy wyceny jednostek podlegają dużym wahaniom, np. o kilka procent dziennie, czy też odnotowują powolny, ale systematyczny wzrost, np. o kilka procent rocznie). Inwestor powinien zwrócić uwagę na zamieszczone w prospekcie zastrzeżenie, że wyniki historyczne nie stanowią obietnicy uzyskania

identycznych (a nawet zbliżonych)

w przyszłości.